Monthly Archives: Қазан 2021

249474651_4589918937734595_5994531322158090150_n

«ОҢТҮСТІК АГРОПАРКІНІҢ» КӨРСЕТУ ПОЛИГОНЫНДА КҮЗДІК БИДАЙ ТҰҚЫМЫ ЕГІЛДІ

«Оңтүстік Агропаркі» жыл сайын ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа сорттары мен будандарын, озық агротехнологияларды, фитосанитарлық, цифрлық шешімдерді, ұтымды басқару тәжірибесін және өсімдік шаруашылығындағы басқа да жетістіктерді көрсететін, сынақтан өткізетін және енгізетін негізгі демонстрациялық алаң болып табылатыны белгілі. Қазіргі уақытта «Оңтүстік Агропаркінде» НАНОЦ жүйесінің ғылыми-зерттеу институттарының конорциумы жұмыс істейді.Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары «Оңтүстік Агропаркінде» күздік бидайдың отандық және шетелдік сорттарын сынау және көрсету мақсатында демонстрациялық тәлімбақ құрды, онда жергілікті сорттармен (Стекловидная 24, Мереке 70, Мамыр және т.б.) бірге Францияның (Евклид, Флоримон Депре) және Ресей сорттары (Безостая 100, Алексейич, Тихон) егілді. Әр сорттың егіс алаңы 1 гектар шамасында. Осындай өндіріске бейімделген жағдайда күздік бидайдың шаруашылық-құнды белгілерін салыстыра отырып, одан әрі өндіріске енгізу бағытында және тұқым көбейту үшін ең жақсы сорттарды таңдап алуға болады.​


ҚАРОЙ СТАЦИОНАРЫНДА КҮЗДІК БИДАЙДЫҢ ТҰҚЫМЫН СЕБУ АЯҚТАЛДЫ

Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының «Қарой» стационарында күздік бидайдың селекциялық нөмірлерін себу аяқталды. «Қарой» стационары аудан орталығынан 45 шақырым жерде Қарағанды тас жолының бойында орналасқан және дәнді дықылдарды құрғақшылыққа төзімділігі бойынша сұрыптауға арналған негізгі орын болып табылады. Бұл тәлімбақта әр жылдары отандық селекцияның ерекше сорттары – күздік бидайдың ыстыққа және құрғақшылыққа төзімді «Богарная 56», «Стекловидная 24» т.б. сорттары шығарылған.Ағымдағы жылы стационарда құрғақшылыққа төзімді бидай сорттарын (СП1, Ф1, ПСИ, КП, СП2, КСИ) сұрыптауға арналған барлық селекциялық тәлімбақтар, сондай-ақ күздік бидайдың отандық және шетелдік (Ресей, Франция) сорттарды зерттеуге арналған тәлімбақ құрылды. Тұқым себу үшін навигациялық жүйемен жабдықталған «Юто» тракторына жегілген Австрияның «Винтерштайгер» арнаулы селекциялық сепкіші қолданылды. Бұл жүйе тіпті қараңғыда да тұқымды дәл себуге мүмкіндік береді.

ҚАЗЕжӨШҒЗИ-Да КҮЗДІК ДАҚЫЛДАРДЫ ЕГУ ЖҰМЫСТАРЫ ЖҮРГІЗІЛУДЕ

Бұл күндері Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының селекциялық тәлімбақтарында күздік бидай, күздік тритикале мен күздік арпа егу жұмыстары қызу жүріп жатыр. Егіс үшін арнайы навигациялық егу жүйесімен жабдықталған селекциялық сепкіштер Wintersteiger, Австрия Uto тракторымен, сондай-ақ Байқоңыр тракторына жалғанған Бразилиялық тұқым сепкіш Vens Tudo қолданылады. Көптен күткен жаңбырдан кейін ашық шуақты күндер күздік дәнді дақылдардың селекциясы мен тұқым шаруашылығы үшін егін егуге жақсы жағдай жасауда.

244630830_4543251379068018_7743041584754895047_n

Қант қызылшасын жинау басталды

Бүгін, 2021 жылы 13 қазанда, Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында қант қызылшасын жинау жұмысы басталды. Институтта ғылыми жобалар аясында бұл дақыл бірнеше телімдерде егілген болатын, оның ішінде монодақыл стационарында агрохимиялық тәжірибелер, селекциялық стационарда жаңа будан шығару және тұқым өндіру бойынша зерттеулер жүргізілуде. Осы жұмыстардың бәрі қант қызылшасын жинап, зерттеп, қажетті тамыржемістерін сақтауды қажет етеді. Институт басшылығының ұйымдастыруымен жалпы сенбілік ретінде жүргізілген қант қызылшасын жинау жұмысына ұжымның 100-ден аса қызметкері қатысты. Институттың шаруашылық бөлімі дайындаған түскі асты таза ауада ашық аспан астында ішкен қызметкерлер кешке дейін жоспарланған шаруаны орындап үлгірді.

244442281_4526419760751180_2182760764468004068_n

ҚазЕжӨШҒЗИ-да КҮЗДІК ДАҚЫЛДАРДЫҢ ТҰҚЫМЫН ДӘРІЛЕУ ЖҰМЫСТАРЫ ЖҮРГІЗІЛУДЕ

Бұл күндері Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының қоймалары мен зертханаларында дәнді дақылдардың тұқымын – күздік бидайды, күздік тритикале мен күздік арпаны дәрілеу бойынша жұмыстар қызу жүріп жатыр. Дәнді дақылдардың тұқымдары дәрілік заттармен өңделгенге дейін мұқият дайындалды – калибрленді, арамшөп тұқымдарынан, өлі қоқыстардан тазартылды. Тұқым тазалығының жоғары деңгейде болуы оның жоғары сапамен дәріленуін қамтамасыз етіледі – 90%-дан астам.Дезинфекциялық құрал ретінде Виал Траст 0,4 л/т + Табу 0,4 л/т препараттар қоспасы қолданылады. Виал Траст өскіндердің көптеген ауруларына қарсы тиімділігі жоғары. Табу – дәнді дақылдардың тұқымдарын өскін зиянкестеріне қарсы дәрілеуге арналған инсектицид. Виал Траст және Табу препараттарын бірге қолдану тұқымды ең қауіпті патогендер мен зиянкестерден жоғары деңгейде қорғауды қамтамасыз етеді.

121243635_3497306446995855_6839509134770069219_o

ҒҰМЫРЫН ҒЫЛЫМҒА АРНАҒАН ЖАН ЕДІ


Ш. Бастаубаева, ауыл шаруашылығы ғылымының кандидаты, «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ» ЖШС басқарма төрағасы

А. Ысқақов, биология ғылымдарының докторы

Өткен жылдың 11- қазанында бақилық болған әріптесімізден айырылып ғылым атты әлемде Айгүлсіз сапар шегіп келе жатқанымызға тура бір жыл толып отыр. Дана халқымыздың «жақсының аты, ғалымның хаты өлмейді» деген адамды ізгі істерге бастайтын қанатты сөздері бар. Бүкіл саналы ғұмырын ғылымға қызмет етуге арнаған белгілі ғалым, биология ғылымдарының докторы, агрономия профессоры Айгүл Ізтелеуқызы Абугалиеваны еске алғанда осы тәмсілдің шынайылығына тағы бір рет көз жеткізесің. Еліміздің агробиология ғылымына өзінің айшықты үлесін қосып, халықаралық аренада абыройын асқақтатып жүрген құрбымыз кенеттен қайтпас сапарға аттанғанда жаратқанның бұйрығына мойын сұнып, өзімізді өзіміз сабырға шақырдық, ғылым әлемінде осындай абзал жанмен тоғысып әріптес болғанымызға шүкіршілік қылдық, өзімізге жақсы ғалым тұлғасының қыр сырларын танып, өскелең жастарға үлгі қылып айтып жүруді парыз санадық, өстіп өзімізді жұбаттық. «Тектіден текті туады» деген халқымыздың тағы бір дана сөзінің де Айгүл Ізтілеуқызына қатысы бар. Ол 1959 жылы 20 тамызда белгілі ғалым, ғылымды ұйымдастырушы Ізтелеу Әбуғалиұлы Әбуғалиевтің отбасында дүниеге келді, ал нағашы атасы халқымыздың рухани өмірінде өзінің өшпес таңбасын қалдырған Елубай Өмірзақов. 1976 жылы Алмалыбақ ауылының орта мектебін бітірген болашақ ғалым С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл -Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) биология факультетіне түсіп, оны1981 жылы үздік бітіріп, Қазақ егіншілік ғылыми зерттеу институтына жұмысқа тұрады, аспирантурасына түседі. Оның ғылымдағы жолбасшысы Одаққа танымал биохимик ғалым Юрий Викторович Перуанский болды, білікті ұстаз дарынды шәкіртінің ғылымның енді дамып келе жатқан жаңа қызықты саласын зерттеуге бағыт береді, молекулалық биология, биохимия және биотехнология саласы бойынша бағалы бидай дақылын зерттеген жас ғалым 1985 жылы М.А. Айтхожин атындағы Молекулалық биология және биохимия институтында кандидаттық диссертациясын сәтті қорғап, ғылым кандидаты деген дәреже алады, ал 1994 жылы селекция және тұқым шаруашылығы және биохимия бойынша докторлық диссартация қорғайды. Айгүл Ізтілеуқызының ғылымдағы өмірі Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми -зерттеу институтында өтіп, онда кіші ғылыми қызметкерден бастап институттың бас директорына дейін ғылымның барлық сатыларымен көтеріледі. Сондай ақ 1998 жылдан бастап ол ғылыми жұмысты оқытушылық жұмыспен де біріктіреді, ол Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университетінің (Алматы) селекция, тұқым шаруашылығы және биотехнология кафедрасының профессоры болды. Ол сондай – ақ ғылымды өндіріспен байланыстыруға да үлкен көңіл бөліпғ 2004-2006 жылдары Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Мемлекеттік салық инспекциясының ауыл шаруашылығы дақылдарын сапалы бағалау мен сәйкестендіру жөніндегі орталық зертханасын да басқарады. Ұзақ уақыт бойы Ұлттық ғылыми кеңестің мүшесі болды. Айгүл Ізтелеуқызы әлемнің жетекші ғалымдарымен халықаралық ынтымақтастықты дамытуға белсенді қатысып, көптеген халықаралық конференцияларда баяндамалар жасады, түрлі сарапшылық кеңестер мен комиссияларға қатысты. 2001 жылы ол Жүгері мен бидайды жақсарту жөніндегі халықаралық орталықта (CIMMYT, Мексика), 2006 жылы Халықаралық ауылшаруашылық зерттеулер бойынша консультативтік топтың орталығында тағылымдамадан өтті. Ол Халықаралық Ғылым мен Ақпараттық Желінің мүшесі, астық сапасы бойынша сарапшы (CIMMYT-CAC, 1995 ж.), INTAS Ғылыми Кеңесінің мүшесі (ЕО, Бельгия, 2002-2006) болды. Қуаңшылық аймақтарда ауылшаруашылық зерттеулер орталығымен (ICARDA) тығыз байланыста болып, көптеген бірлескен жобаларды жүзеге асырады. Айгүл Ізтелеуқызы ЕО INTAS, Дүниежүзілік банк пен ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің, CIMMYT-GTZ-Қазақстан, Қазақстан-Австралия, ICARDA-FAO және тағы басқа жобаларға жетекшілік етті. Ол Қазақстан Республикасындағы ауыл шаруашылығы дақылдарын селекциялауда молекулалық -генетикалық маркерлердің әр түрін қолдану бойынша нормативтік құқықтық актілерді әзірлеуге қатысты. Қазақстандағы бидай дәнінің сапасына арналған Айгүл Ізтелеуқызының зерттеулерінде экспорттаушы елдердің талаптарына сәйкес оның әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін анықтауға ерекше орын берілген. Айгүл Ізтелеуқызы 2000 жылы құрылған және қазіргі уақытта Ресей мен Қазақстанда 22 асыл тұқымды бағдарламаны біріктіретін Қазақ-Сібір жаздық бидайды жақсарту желісінің (KASIB) табысты жұмыс істеуін ұйымдастыруда шешуші рөл атқарды. KASIB бүгінгі күнге дейін табысты жұмыс жасауда. Соңғы жылдары ол бидайдың және оның туыстарының басқа түрлерімен алыстан будандастыруына байланысты бидайдың генетикалық әртүрлілігін (герплазмасын) кеңейтуге көп көңіл бөлді. Осы зерттеулердің нәтижесінде Қазақстан Республикасы үшін негізгі ауруларға төзімді және жоғары сапалы астыққа ие болашағы жоғары жоғары өнімді линиялар алынды. А.И. Абугалиева бидай бойынша халықаралық жобалар мен зерттеулерге, ірі форумдар мен конгрестерге қатысып, қазақстандық ғылымның жетістіктерін әлемде насихаттауға елеулі үлес қосты. 1992 жылдан бастап Айгүл Ізтелеуқызы Халықаралық астық ғылымы мен технологиясы қоғамының (ICC, Вена, Австрия) мүшесі, 2016 жылдан бастап өңдеу және сауықтыру үшін бидайдың сапасын жақсарту бойынша сараптамалық жұмыс тобының мүшесі. 2017–2019 жылдары А.И. Абугалиева жаздық бидайдың астық иономикасын зерттеу бойынша Еуропалық өсімдіктердің фенотиптік платформасы жобасын басқарды. Профессор А.И. Абугалиева «Шәкіртсіз ғалым тұл» деген қағидаға да ерекше мән беріп, ғылым жолындағы ізбасарларын дайындауға үлкен көңіл бөледі, ол бір ғылым докторын, сегіз ғылым кандидатын және екі PhD дайындады. Сонымен бірге зерттеу жұмыстары нәтижесін хатқа түсіруге де баса назар аударып, 800 -ден астам ғылыми жұмыстың, соның ішінде 9 монографияның, селекциялық жетістіктерге берілген 15 патент пен өнертабысқа берілген 4 патенттің және Қазақстан Республикасында пайдалануға рұқсат етілген ауыл шаруашылығы дақылдарының 35 сортының авторы атанады. Ол 2016 жылы Парижде шыққан Оңтүстік Қазақстанда бидай өсіру мен өсіру тарихына арналған әйгілі әлемдік бидай кітабының 3 -томына тарау жазды.Ғалымның еңбектері атаусыз қалмай әртүрлі сыйлықтармен марапатталған, Қазақстан комсомолы Орталық Комитетінің (1986), Жастар одағы мен Қазақстан Республикасы кәсіпкерлер конгресінің (1995) лауреаты. Ғылым мен техниканың дамуына қосқан үлесі үшін Қазақстан Республикасы Президенті стипендиясының (2000-2002 жж.), «Ұлттық ғылыми-техникалық ақпарат орталығы» АҚ «Парасат» сыйлығының иегері. Өсімдіктердің генетикалық ресурстар коллекциясын сақтаудағы ерекше еңбегі үшін ВИР академик Н.И. Вавилов (2012 ж., РФ) медалімен, ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Тың жерлерді игеруге 60 жыл» медалімен (2014 ж.), «Ауыл шаруашылығы саласының үздігі» (2014 ж.) белгісімен марапатталады.Ғалымдығымен бірге Айгүл Ізтелеуқызы өзінің сүйікті жұмысына шынайы берілгендігімен ерекше еді, ол көпшілікке жанашыр, мейірімді бола білді, айналасын әзіл қалжыңымен, өзінің турашылдығымен баурап алатын. Өмірлік серігі биология ғылымдарының докторы Владимир Савиннен ерте айырылғанда мұқалмай рухани батылдық көрсетті, екі ұлды тәрбиелеп өсірді, үлкен ұлы Тимур Владимирұлы ғылым жолын таңдап ата -анасының лайықты ізбасары болып абыроймен қызмет етуде. Институтымыздың ұжымы Айгүл Ізтелеуқызының жарқын бейнесін қастерлеп, жақсы атын әрқашан құрметтейді және ол жасап кеткен еңбектерін болашақта лайықты түрде дамытуға күш салады.

КазНИИЗиР © 2020 Все права защищены.

X