Органикалық ауыл шаруашылығы саласындағы халықаралық ынтымақтастық нығаюда
2026 жылғы 10 қыркүйекте Алматы қаласында Ж. Жиембаев атындағы Қазақ өсімдік қорғау және карантин ғылыми-зерттеу институтының базасында «Трансшекаралық ауыл шаруашылығы зиянды организмдерін басқару саласындағы өңірлік ынтымақтастық» тақырыбында халықаралық семинар өтті.
Іс-шараға Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Қытай және Ресейден ғалымдар, өсімдіктерді қорғау және карантин саласының мамандары, ғылыми-зерттеу ұйымдарының өкілдері мен сарапшылар қатысты.
Халықаралық семинардың негізгі мақсаты – трансшекаралық фитосанитарлық тәуекелдерді басқару саласындағы өңірлік өзара іс-қимылды нығайту, ғылыми және практикалық тәжірибе алмасу, сондай-ақ өсімдіктерді қорғау мен фитосанитарлық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің өзекті мәселелерін талқылау болды.
Семинар жұмысына «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Басқарма төрайымы, профессор Шолпан Бастаубаева және Органикалық егіншілік зертханасының меңгерушісі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор Назира Слямова қатысты.
Семинардың ашылуында профессор Шолпан Бастаубаева құттықтау сөз сөйлеп, өңір елдерінің фитосанитарлық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі ғылыми ынтымақтастығының маңыздылығын атап өтті. Өз сөзінде ол тұқымдық материалдың трансшекаралық қозғалысы кезіндегі қауіпсіздігі мен сапасы мәселелеріне ерекше назар аударып, генетикалық түрлендірілген (ГМО) тұқымдардың таралуына қатысты мәселені көтерді. Осыған байланысты тұқымдық материалға бақылауды күшейту, ГМО-ны уақтылы анықтау, ықтимал тәуекелдерді бағалау және елдер арасындағы ақпарат алмасу тетіктерін жетілдіру қажеттігі атап өтілді. Бұл мәселелер органикалық ауыл шаруашылығын дамыту жағдайында ерекше өзектілікке ие. Себебі органикалық өндірісте тұқымдық материалдың шығу тегі мен тазалығын қамтамасыз ету, органикалық өндіріс талаптарына сәйкес келетін тұқымдарды пайдалану, сондай-ақ ГМО-мен ықтимал ластанудың алдын алу маңызды рөл атқарады.
Іс-шараның маңызды нәтижелерінің бірі – «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС мен Қырғыз Республикасы Ауыл шаруашылығы, тамақ өнеркәсібі және мелиорация министрлігінің Органикалық ауыл шаруашылығы департаменті арасында органикалық ауыл шаруашылығы саласындағы ынтымақтастық туралы Меморандумға қол қойылуы болды.
Меморандум органикалық ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми-техникалық ынтымақтастықты дамытуға, бірлескен ғылыми зерттеулер жүргізуге, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің экологиялық қауіпсіз және ресурс үнемдеуші технологияларын әзірлеуге, бейімдеуге және өндіріске енгізуге бағытталған. Қол жеткізілген уағдаластықтар аясында тараптар органикалық егіншілік технологияларын жетілдіру, топырақ құнарлылығын сақтау және қалпына келтіру, ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығы мен өнімділігін арттыру, өнімнің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету, сондай-ақ ғылыми зерттеу нәтижелерін органикалық өндіріс тәжірибесіне енгізу бағыттарында ынтымақтастықты дамытуды көздейді.
Семинар аясында Органикалық егіншілік зертханасының меңгерушісі Назира Слямова «Экологиялық қауіпсіз фитосанитарлық тәуекелдерді органикалық егіншілікте басқару: Қазақстанның ғылыми-практикалық тәжірибесі» тақырыбында баяндама жасап, институттың осы бағытта жүргізіп жатқан ғылыми зерттеулерінің негізгі нәтижелерін таныстырды.
Баяндамада органикалық егіншілік жүйесіндегі фитосанитарлық тәуекелдерді төмендетудің кешенді тәсілдері ұсынылды. Атап айтқанда, ауруларға төзімді сорттарды пайдалану, сау тұқымдық материал қалыптастыру, тұқымды термиялық залалсыздандыру, заманауи фитосанитарлық мониторинг жүргізу, өсімдіктерді биологиялық қорғау құралдарын қолдану, БПЛА көмегімен биопрепараттарды дәл енгізу, сондай-ақ гербицидтерді қолданбай арамшөптермен күресу бағыттарына ерекше назар аударылды.
Халықаралық семинар ғылыми білім мен практикалық тәжірибе алмасуға, ортақ фитосанитарлық сын-қатерлерді талқылауға және өңір елдерінің ғалымдары мен мамандары арасындағы одан әрі ынтымақтастықтың перспективалық бағыттарын айқындауға мүмкіндік берген маңызды алаң болды.
Қырғыз Республикасымен Меморандумға қол қою органикалық ауыл шаруашылығы саласындағы ұзақ мерзімді ғылыми әріптестікті нығайтуға, бірлескен зерттеулерді дамытуға, озық тәжірибе алмасуға және ғылыми әзірлемелерді өндіріске енгізуге бағытталған маңызды қадам болды
УКРЕПЛЯЕТСЯ МЕЖДУНАРОДНОЕ СОТРУДНИЧЕСТВО В ОБЛАСТИ ОРГАНИЧЕСКОГО СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА
10 сентября 2026 года в Алматы, на базе Казахского научно-исследовательского института защиты и карантина растений имени Ж. Жиембаева, состоялся международный семинар на тему «Региональное сотрудничество в области управления трансграничными вредными организмами сельскохозяйственных культур».
В мероприятии приняли участие ученые, специалисты в области защиты и карантина растений, представители научно-исследовательских организаций и эксперты из Казахстана, Кыргызстана, Узбекистана, Таджикистана, Китая и России.
Основной целью международного семинара стало укрепление регионального взаимодействия в области управления трансграничными фитосанитарными рисками, обмен научным и практическим опытом, а также обсуждение актуальных вопросов защиты растений и обеспечения фитосанитарной безопасности.
В работе семинара приняли участие Председатель Правления ТОО «Казахский научно-исследовательский институт земледелия и растениеводства», профессор Шолпан Бастаубаева и заведующая лабораторией органического земледелия, кандидат сельскохозяйственных наук, ассоциированный профессор Назира Слямова.
На открытии семинара профессор Шолпан Бастаубаева выступила с приветственным словом, подчеркнув важность научного взаимодействия стран региона в обеспечении фитосанитарной безопасности. В своем выступлении она обратила особое внимание на вопросы безопасности и качества семенного материала при его трансграничном перемещении, в том числе затронула проблему распространения генетически модифицированных (ГМО) семян. Была отмечена необходимость усиления контроля семенного материала, своевременного выявления ГМО, оценки возможных рисков и совершенствования механизмов обмена информацией между странами.
Особую актуальность данные вопросы приобретают в условиях развития органического сельского хозяйства, где важное значение имеют происхождение и чистота семенного материала, использование семян, соответствующих требованиям органического производства, а также предотвращение возможного загрязнения ГМО.
Одним из значимых результатов мероприятия стало подписание Меморандума о сотрудничестве в области органического сельского хозяйства между ТОО «Казахский научно-исследовательский институт земледелия и растениеводства» и Департаментом органического сельского хозяйства Министерства сельского хозяйства, пищевой промышленности и мелиорации Кыргызской Республики.
Меморандум направлен на развитие научно-технического сотрудничества в области органического сельского хозяйства, проведение совместных научных исследований, разработку, адаптацию и внедрение экологически безопасных и ресурсосберегающих технологий производства сельскохозяйственной продукции.
В рамках достигнутых договоренностей стороны намерены развивать сотрудничество по совершенствованию технологий органического земледелия, сохранению и воспроизводству плодородия почв, повышению устойчивости и продуктивности сельскохозяйственного производства, обеспечению качества и безопасности продукции, а также внедрению результатов научных исследований в практику органического производства.
В рамках семинара заведующая лабораторией органического земледелия Назира Слямова выступила с докладом на тему «Экологически безопасное управление фитосанитарными рисками в органическом земледелии: научно-практический опыт Казахстана», представив основные результаты научных исследований института в данном направлении.
В докладе были представлены комплексные подходы к снижению фитосанитарных рисков в системе органического земледелия. Особое внимание было уделено использованию устойчивых к болезням сортов, формированию здорового семенного материала, термическому обеззараживанию семян, современному фитосанитарному мониторингу, применению биологических средств защиты растений, точному внесению биопрепаратов с использованием БПЛА, а также контролю сорной растительности без применения гербицидов.
Международный семинар стал важной площадкой для обмена научными знаниями и практическим опытом, обсуждения общих фитосанитарных вызовов и определения перспектив дальнейшего взаимодействия между учеными и специалистами стран региона.
Подписание Меморандума с Кыргызской Республикой стало важным шагом в укреплении долгосрочного научного партнерства, развитии совместных исследований, обмене передовым опытом и внедрении научных разработок в практику органического сельского хозяйства.
@agro__press @nasec
ҚазЕжӨШҒЗИ-ға жапон ғалымдарының делегациясы келді
Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтына Жапониядан келген ғалымдар делегациясы жұмыс сапарымен келді. Бұған дейін ҚазЕжӨШҒЗИ мен жапон ғалымдары арасында бес жылға арналған ынтымақтастық туралы келісім жасалған болатын. Осы сапар аясында әріптестер ғылыми байланысты нығайту, бірлескен зерттеулер жүргізу және алдағы жұмыстың басым бағыттарын айқындау мәселелеріне назар аударды.
Басқарма төра5асы Шолпан Бастаубаева Мемлекет басшысы биылғы жылды Цифрландыру жылы деп жариялағанын атап өтіп, институт жұмысына заманауи цифрлық технологияларды енгізудің маңыздылығына тоқталды. Оның айтуынша, цифрландыру бағытында тәжірибесі мол жапон ғалымдарының қолдауы ҚазЕжӨШҒЗИ үшін аса құнды.
Алғашқы кезекте институттың генетикалық банкін цифрландыру жоспарланып отыр. Қазіргі уақытта генбанкте ауыл шаруашылығы дақылдарының 60 мыңға жуық үлгісі сақталған. Институт ғалымдары бұл бірегей қорды жүйелеп, электрондық каталог қалыптастыруға мүдделі.
Шолпан Бастаубаева институттың өсімдіктердің генетикалық ресурстарын сақтау мен зерттеуге арналған бірегей ғылыми орталық екенін атап өтті.
Кездесу барысында генетикалық материалдармен алмасу мүмкіндігі де сөз болды. Институт өкілдері каталог жасау үшін өз үлгілерін жіберуге және жапон тарапынан өсімдік үлгілерін алуға қызығушылық білдірді. Жапон ғалымдары бұл бағыттағы жұмысты келесі жылы бастауға дайын екенін жеткізді.
Делегация мүшелері Қазақстандағы ғылыми экспедицияларға да жоғары баға берді. Олар фермерлік шаруашылықтарды аралап, жергілікті тұрғындардан қияр, пияз, асқабақ, аскөк, сарымсақ және басқа дақылдардың үлгілерін жинаған. Жапон ғалымдары өткізілген үш экспедицияның нәтижелерін қазақстандық әріптестерімен бөлісуге дайын екенін мәлімдеді.
Келесі жылы жапондық мамандар Орталық Қазақстанға экспедиция ұйымдастыруды жоспарлап отыр. Қонақтар әр тараптың зерттеу тәсілдері өзіндік ерекшелікке ие екенін атап өтіп, сапардан жақсы әсер алғандарын жеткізді.
КазНИИЗиР посетила делегация японских ученых
Казахский научно-исследовательский институт земледелия и растениеводства с рабочим визитом посетила делегация ученых из Японии. Ранее между КазНИИЗиР и японскими специалистами было заключено соглашение о сотрудничестве сроком на пять лет. В рамках нынешнего визита коллеги уделили внимание укреплению научных связей, проведению совместных исследований и определению приоритетных направлений дальнейшей работы.
Председатель правления КазНИИЗиР Шолпан Бастаубаева отметила, что текущий год объявлен Главой государства Годом цифровизации. В связи с этим особое значение приобретает внедрение современных цифровых технологий в научную деятельность института. По ее словам, поддержка японских ученых, обладающих передовым опытом в этой сфере, представляет большую ценность для КазНИИЗиР.
Одним из первоочередных направлений станет цифровизация генетического банка института. Сегодня в нем хранится около 60 тысяч образцов сельскохозяйственных культур. Ученые намерены систематизировать этот уникальный фонд и сформировать полноценный электронный каталог.
Шолпан Бастаубаева подчеркнула, что институт представляет собой живую лабораторию, в которой сохраняются и изучаются генетические ресурсы растений. Участники встречи также рассмотрели возможность обмена генетическим материалом. Представители КазНИИЗиР выразили готовность направлять свои образцы для включения в каталоги и получать образцы растений от японских коллег. Делегация сообщила, что предметная работа в этом направлении может начаться уже в следующем году.
Японские ученые положительно оценили проведенные в Казахстане научные экспедиции. Во время поездок по фермерским хозяйствам они собирали у местных жителей образцы огурцов, лука, тыквы, укропа, чеснока и других культур. Зарубежные специалисты выразили готовность предоставить казахстанским коллегам результаты трех состоявшихся экспедиций.
В следующем году японская делегация планирует продолжить исследования в Центральном Казахстане. Ученые отметили разнообразие применяемых исследовательских подходов и поделились положительными впечатлениями от посещения хозяйств и общения с местными жителями.
@agro__press @nasec
ҚҰТТЫҚТАЙМЫЗ!
Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ұжымы докторантура мен магистратураға оқуға түскен әріптестерін шын жүректен құттықтайды!
Докторантураға оқуға түскендер:
Аграрлық университетке:
– Ибаш Нұрғазы;
– Нүсіпбай Қарқын;
– Жолдасбайұлы Жандос;
– Халбаева Шолпан;
– Сәкен Гаухар
– Дженисбаева Асель – ҚазҰУ-ға.
Магистратураға оқуға түскендер:
Аграрлық университетке:
– Акимият Ерасыл
– Исах Нүргілім;
– Мутай Жансая;
– Еспембетова Ақжан – ҚазҰУ-ға.
Әріптестеріміздің кәсіби дамуға және ғылымдағы жаңа белестерді бағындыруға деген ұмтылысы институт ұжымы үшін зор мақтаныш.
Баршаңызға оқуда толағай табыс, ғылыми ізденістеріңізге сәттілік, тың идеялар мен жарқын жетістіктер тілейміз! Алған білімдеріңіз еліміздің аграрлық ғылымын дамытуға және отандық ауыл шаруашылығының өркендеуіне қызмет етсін!
Жаңа қадамдарыңыз құтты болсын!
ПОЗДРАВЛЯЕМ!
Коллектив Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства сердечно поздравляет коллег с поступлением в докторантуру и магистратуру!
В докторантуру поступили:
В аграрный университет:
– Ибаш Нургазы;
– Нусипбай Каркын;
– Жолдасбайулы Жандос;
– Халбаева Шолпан;
– Сакен Гаухар
– Дженисбаева Асель – в КазНУ.
В магистратуру поступили:
В аграрный университет:
– Акимият Ерасыл
– Исах Нургилим;
– Мутай Жансая;
– Еспембетова Акжан – в КазНУ.
Стремление наших коллег к профессиональному росту, углублению знаний и покорению новых научных высот является большой гордостью для всего коллектива института.
Желаем успехов в учёбе, плодотворной исследовательской работы, новых идей и значимых достижений! Пусть полученные знания послужат развитию отечественной аграрной науки и процветанию сельского хозяйства Казахстана!
Поздравляем с новым важным этапом!
@agro__press @nasec
Қытай делегациясы ҚазЕжӨШҒЗИ-ға арнайы келді
Бүгін, 7 қыркүйекте, Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтына Қытайдың Циндао аграрлық университетінен келген алты адамнан тұратын делегация жұмыс сапарымен келді.
Делегация құрамында Циндао аграрлық университетінің проректоры, профессор Чжан Юймин, Циндао технологиялық университеті ШЫҰ өңірлік зерттеу орталығы директорының орынбасары, доцент Ли Цзиньпин, Ақпараттық басқару орталығының директоры Моу Сяоган, Аграрлық колледж деканының орынбасары, доцент Чжан Эньян, профессор Цзоу Сяося және Жаратылыстану ғылымдары мен ақпараттық технологиялар колледжінің оқытушысы Ли Линь болды.
Қытайлық ғалымдар институттың ғылыми инфрақұрылымымен танысып, музейді, генетикалық ресурстар қоймасы мен зертханаларды аралады. Кездесуде аграрлық ғылым саласындағы ынтымақтастықтың негізгі бағыттары талқыланды.
ҚазЕжӨШҒЗИ Басқарма төрағасы Шолпан Бастаубаева Қазақстан тарапының бұршақ өсіру технологиясы, бұршақ егістігін арамшөптерден қорғау және дақылдың өнімділігін арттыру бағытындағы қытайлық ғалымдардың зерттеулеріне қызығушылық танытып отырғанын атап өтті.
Тараптар генетикалық ресурстармен және селекциялық материалдармен өзара тиімді алмасу, соя, жүгері және басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа сорттары мен будандарын бірлесіп шығару мүмкіндіктерін қарастырды. Сондай-ақ ғылыми кадрлар даярлау және ҚазЕжӨШҒЗИ жас ғалымдарының Циндао аграрлық университетінде тағылымдамадан өтуі жөнінде ұсыныстар айтылды.
Шолпан Бастаубаева қытайлық әріптестерді келесі жылы өтетін Дала күніне қатысуға шақырды.
«Келесі жылы өтетін Дала күніне қатысып, өз сорттарыңыздың біздің климаттық жағдайда қалай өсетінін көре аласыздар. Қажетті рәсімдердің қанша уақыт алатынын және алдағы маусымға үлгеретінімізді анықтауымыз керек. Демонстрациялық алаңға әлемдік селекцияның үздік сорттарын орналастыруды жоспарлап отырмыз», – деді Шолпан Бастаубаева.
Циндао аграрлық университетінің проректоры Чжан Юймин жылы қабылдау үшін институт басшылығы мен ұжымына алғыс білдіріп, сорттар және генетикалық материалдар алмасу арқылы ынтымақтастықты нығайтуға дайын екенін жеткізді.
Ол бидай мен басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясы бағытында бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік мол екенін атап өтті. Университет аумағында ғылыми тәжірибелер жүргізуге арналған жер телімдері мен демонстрациялық алаңдар бар. Қытай тарапы болашақта қазақстандық ғалымдарға қажетті учаскені таңдап, бірлескен жобаларды жүзеге асыруды ұсынды.
«Қытай үкіметі түрлі мемлекеттермен ғылыми ынтымақтастықты дамытуға мүдделі. Бүгін талқыланған бастамалар жай ғана жоспар болып қалмай, міндетті түрде жүзеге асады деп сенемін. Сіздерді де университетімізде қабылдауға мүмкіндік беріңіздер», – деді проректор.
Кездесу қорытындысында Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты мен Циндао аграрлық университетінің өкілдері өзара ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.
Делегация из Китая посетила КазНИИЗиР
Сегодня, 7 сентября, Казахский научно-исследовательский институт земледелия и растениеводства посетила делегация Циндаоского аграрного университета КНР в составе шести человек.
В состав делегации вошли проректор Циндаоского аграрного университета, профессор Чжан Юймин, заместитель директора Регионального исследовательского центра ШОС Университета технологий Циндао, доцент Ли Цзиньпин, директор Центра информационного управления Моу Сяоган, заместитель декана Аграрного колледжа, доцент Чжан Эньян, профессор Цзоу Сяося и преподаватель Колледжа естественных наук и информационных технологий Ли Линь.
Китайские учёные ознакомились с научной инфраструктурой института, посетили музей, хранилище генетических ресурсов и лаборатории. В ходе встречи стороны обсудили перспективные направления сотрудничества в области аграрной науки.
Председатель правления КазНИИЗиР Шолпан Бастаубаева отметила заинтересованность казахстанской стороны в исследованиях китайских учёных в области технологий возделывания фасоли, защиты её посевов от сорной растительности и повышения урожайности культуры.
Стороны рассмотрели возможности взаимовыгодного обмена генетическими ресурсами и селекционным материалом, а также совместного создания новых сортов и гибридов сои, кукурузы и других сельскохозяйственных культур. Отдельное внимание уделили подготовке научных кадров и организации стажировок молодых учёных КазНИИЗиР в Циндаоском аграрном университете.
Шолпан Бастаубаева пригласила китайских коллег принять участие в Дне поля, который состоится в следующем году.
«Вы могли бы принять участие в Дне поля и увидеть, как ваши сорта растут в наших климатических условиях. Нам необходимо уточнить, сколько времени занимают соответствующие процедуры и успеем ли мы подготовиться к следующему сезону. Мы планируем представить на демонстрационной площадке лучшие сорта мировой селекции», – сказала Шолпан Бастаубаева.
Проректор Циндаоского аграрного университета Чжан Юймин поблагодарила руководство и коллектив института за тёплый приём и выразила готовность укреплять сотрудничество посредством обмена сортами и генетическим материалом.
Она отметила значительный потенциал совместной работы в области селекции пшеницы и других сельскохозяйственных культур. Университет располагает земельными участками и демонстрационными площадками для проведения научных опытов. Китайская сторона предложила казахстанским учёным в будущем выбрать подходящий участок для реализации совместных проектов.
«Правительство Китая заинтересовано в развитии сотрудничества с разными странами. Думаю, обсуждённые сегодня инициативы не останутся только планами и обязательно будут реализованы. Позвольте и нам принять вас в нашем университете», – отметила проректор.
По итогам встречи представители Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства и Циндаоского аграрного университета подписали меморандум о сотрудничестве.
@agro__press @nasec
Ғылым тілі – ұлт дамуының өзегі
5 қыркүйек – Қазақстан халқы тілдері күні. Тілдің өміршеңдігі оның күнделікті қолданысымен ғана емес, ғылымның күрделі ұғымдарын қаншалықты дәл жеткізе алатынымен де өлшенеді. Осы мерекеге орай Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты Өсімдіктер биотехнологиясы зертханасының ғылыми қызметкері, докторант Айгүл Амангелдиева агробиология саласындағы қазақ ғылыми терминологиясының қазіргі мәселелері мен оны дамыту жолдары туралы ой бөлісті.
Ғылым бір орында тұрмайды. Күн сайын жаңа технологиялар пайда болып, тың зерттеулер жүргізіледі, бұрын болмаған ұғымдар ғылыми айналымға енеді. Әр жаңалық өзімен бірге жаңа атау ала келеді. Айгүл Амангелдиеваның айтуынша, ғылыми терминология – жай ғана арнайы сөздер жиынтығы емес, ғалымдар мен мамандардың бір-бірін дұрыс түсінуіне мүмкіндік беретін тұтас тілдік жүйе.
Қазақ ғылыми тілі де заманмен бірге дамып, жаңа терминдермен толығуда. Әсіресе әлемдік ғылымда ағылшын тілінің ықпалы күшейген сайын халықаралық атаулардың қазақ тіліне енуі жеделдеді. Бұл үдерісте терминнің ғылыми мағынасын жоғалтпай, оны қазақ тілінің заңдылықтарына бейімдеу және халықаралық қолданыспен үйлестіру аса маңызды.
Алайда агробиология саласында әлі де шешімін күткен бірнеше мәселе бар.
Бір ұғым – бірнеше атау
Қазіргі қазақ ғылыми тіліндегі негізгі мәселелердің бірі – бір ғылыми ұғымның бірнеше нұсқада қолданылуы. Мәселен, Glycine max дақылы бір еңбекте «соя», екіншісінде «майбұршақ», тағы бірінде «қытайбұршақ» деп беріледі.
Жаңа термин қалыптасқан алғашқы кезеңде бірнеше баламаның қатар қолданылуы – табиғи құбылыс. Дегенмен белгілі бір уақыттан кейін ғылыми орта негізгі нұсқаны таңдап, ортақ қолданысқа енгізуі қажет.
Өйткені терминологиялық ала-құлалық ғылыми мәтінді түсінуді, қажетті ақпаратты іздеуді, электрондық деректер базасымен жұмыс істеуді және халықаралық мақалаларды қазақ тіліне аударуды қиындатады. Сонымен бірге әртүрлі зерттеу нәтижелерін салыстыру кезінде де түсініспеушілік туындауы мүмкін.
Сөзбе-сөз аударма ұғымды көмескілейді
Келесі мәселе – шетелдік терминдерді тікелей аудару. Мұндай тәсіл әрдайым сәтті нәтиже бере бермейді. Мысалы, орыс тіліндегі «культура тканей» тіркесі қазақша ғылыми еңбектерде «тіндер мәдениеті» немесе «ұлпалар мәдениеті» деген нұсқаларда кездеседі.
Алайда сөзбе-сөз аударылған атау ғылыми ұғымның нақты мазмұнын толық әрі табиғи жеткізе ме? Термин жасаған кезде шетелдік сөздің сыртқы құрылымын көшіріп қою жеткіліксіз. Ең алдымен оның ғылыми мәнін түсініп, содан кейін ғана қазақ тілінің грамматикалық және сөзжасамдық ерекшеліктеріне сәйкес балама ұсыну керек.
Яғни жаңа термин тілдік тұрғыдан дұрыс құрылып қана қоймай, белгілі бір ғылыми құбылысты немесе үдерісті дәл көрсетуі тиіс.
Барлық халықаралық терминді аудару керек пе?
Қазіргі ғылымдағы көптеген термин халықаралық сипатқа ие. Сондықтан «коллекция», «гибрид», «кастрация» тәрізді атауларды «топтама», «будан», «аталықсыздандыру» деп аудару қаншалықты орынды деген сұрақ туындайды.
Айгүл Амангелдиеваның пікірінше, бұл мәселеде біржақты ұстаным болмауы керек. Кейбір халықаралық терминдер әлем ғалымдарына ортақ ғылыми кодқа айналған. Оларды міндетті түрде толық қазақшалау зерттеушілер арасындағы байланысты жеңілдетудің орнына күрделендіруі мүмкін.
Сондықтан басты қағида «барлық терминді қазақшалау» емес, «әр терминді қазақ ғылыми тілінде мағынасына сай орынды әрі бірізді қолдану» болуы қажет. Ғылыми дәлдік пен тіл табиғатының арасындағы тепе-теңдікті сақтау – термин жасаудағы негізгі талаптардың бірі.
Сөздіктер бар, бірақ толық база жоқ
Бүгінде Termincom.kz, Sozdikqor.kz және Sozdik.kz секілді электрондық ресурстар қолданыста. Дегенмен олардың агробиологиялық терминдерді қамту және жүйелеу деңгейі әлі де жеткіліксіз.
Келтірілген мәлімет бойынша, Termincom.kz базасында ауыл шаруашылығы саласына қатысты 722, ал биология бойынша 177 термин берілген. Көп жағдайда сөздің қазақша баламасы көрсетілгенімен, оның ғылыми анықтамасы, қолданылатын саласы мен мәтін ішіндегі үлгілері толық қамтылмайды.
Sozdikqor.kz негізінен қазақ сөздерінің мағынасын түсіндіруге бағытталған. Ал Sozdik.kz ресурсындағы салалық ғылыми атаулардың қоры шектеулі.
Сондықтан агробиология саласына қазақша, орысша және ағылшынша атауларды ғана жинақтайтын емес, әр терминнің ғылыми анықтамасын, қолданылу аясын және нақты мысалдарын көрсететін бірыңғай қолжетімді электрондық база қажет.
Мұндай жүйе студенттер мен оқытушыларға ғана емес, ғылыми қызметкерлерге, аудармашыларға, ауыл шаруашылығы мамандары мен өндіріс өкілдеріне де пайдалы болар еді.
Шешім – ортақ жұмыста
Ғылыми терминологияны тек тіл мамандары немесе тек салалық ғалымдар жеке қалыптастыра алмайды. Терминнің тілдік жағынан сауатты әрі ғылыми тұрғыдан дәл болуы үшін екі тараптың тұрақты ынтымақтастығы қажет.
Әр ғылыми бағыт бойынша негізгі терминдердің қазақша, орысша және ағылшынша баламалары мен қысқаша анықтамалары берілген салалық сөздіктер әзірленуі тиіс. Жаңа атауды бекіткен кезде оның ғылыми әдебиеттерде, зертханалық жұмыста және кәсіби ортада қалай қолданылатыны да ескерілуі қажет.
Сонымен қатар жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі сапалы оқулықтар мен оқу құралдарының санын көбейту маңызды. Себебі термин қағаз жүзінде бекітілген кезде емес, ғылыми мақалада, дәрісханада, зертханада және өндірісте тұрақты қолданылғанда ғана өміршең болады.
Қазақ агробиологиялық терминологиясын дамыту – жекелеген сөздерді аударумен шектелмейтін ауқымды жұмыс. Бұл – ұлттық ғылым тілінің болашағын қалыптастыру, зерттеушілерге қазақ тілінде еркін ой қорытып, ғылыми жаңалықтарды дәл жеткізуге мүмкіндік беру.
Ғылыми дәлдік, тілдік норма, бірізділік және халықаралық тәжірибемен сабақтастық өзара үйлескенде ғана қазақ тілі заманауи ғылымның ең күрделі мазмұнын толық жеткізе алатын қуатты тілге айналады.
Қазақстан халқы тілдері күні бізге бір маңызды ақиқатты еске салады: ана тілі өткеннің мұрасы ғана емес, болашақ ғылымның да тілі болуы керек.
Язык науки – основа развития нации
5 сентября в Казахстане отмечается День языков народа Казахстана. Жизнеспособность языка определяется не только его использованием в повседневной жизни, но и способностью точно передавать сложные научные понятия. В преддверии праздника научный сотрудник лаборатории биотехнологии растений Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства, докторант Айгуль Амангельдиева рассказала о современных проблемах казахской агробиологической терминологии и возможных путях их решения.
Наука не стоит на месте. Каждый день появляются новые технологии, проводятся исследования и входят в оборот понятия, которых еще недавно не существовало. Каждому открытию требуется точное название. По словам Айгуль Амангельдиевой, научная терминология – это не просто набор специальных слов, а целая языковая система, позволяющая ученым и специалистам правильно понимать друг друга.
Казахский научный язык развивается вместе с мировой наукой и постоянно пополняется новыми терминами. На фоне ведущей роли английского языка этот процесс заметно ускорился. Сегодня важно не только найти казахский эквивалент иностранного слова, но и сохранить его научный смысл, учесть нормы языка и обеспечить связь с международной терминологией.
Однако в агробиологической сфере остается несколько нерешенных вопросов.
Одно понятие – несколько названий
Одна из основных проблем современного казахского научного языка – использование нескольких названий для одного понятия. Например, культура Glycine max в одних научных трудах называется «соя», в других – «майбұршақ» или «қытайбұршақ».
На начальном этапе существование нескольких вариантов вполне закономерно. Однако со временем научному сообществу необходимо определить основной термин и закрепить его в профессиональном употреблении.
Терминологическая непоследовательность затрудняет понимание научных текстов, поиск необходимой информации, работу с электронными базами данных и перевод международных публикаций на казахский язык. Проблемы могут возникать и при сопоставлении результатов разных исследований.
Дословный перевод может скрыть смысл
Еще одна проблема связана с буквальным переводом иностранных терминов. Такой подход далеко не всегда дает удачный результат. Например, русское словосочетание «культура тканей» в казахских научных источниках встречается в вариантах «тіндер мәдениеті» и «ұлпалар мәдениеті».
Но способен ли буквальный перевод точно и естественно раскрыть содержание научного понятия? При создании термина недостаточно просто скопировать структуру иностранного выражения. Сначала необходимо понять его научную сущность и лишь затем подобрать вариант, соответствующий грамматическим и словообразовательным нормам казахского языка.
Иными словами, термин должен быть не только правильно построен с точки зрения языка, но и точно обозначать конкретное научное явление или процесс.
Нужно ли переводить каждый международный термин?
Многие современные научные термины имеют международный характер. Поэтому возникает вопрос: насколько оправдано заменять слова «коллекция», «гибрид» и «кастрация» казахскими вариантами «топтама», «будан» и «аталықсыздандыру»?
По мнению Айгуль Амангельдиевой, универсального решения здесь быть не может. Некоторые международные термины уже превратились в общий код, понятный ученым разных стран. Их обязательный перевод способен не упростить, а, наоборот, затруднить профессиональное общение.
Главный принцип должен состоять не в стремлении перевести абсолютно все термины, а в их уместном, точном и единообразном использовании в казахском научном языке. Одно из важнейших условий создания терминов –сохранение равновесия между научной точностью и естественными нормами языка.
Словари есть, единой базы пока нет
Сегодня пользователям доступны электронные ресурсы Termincom.kz, Sozdikqor.kz и Sozdik.kz. Однако агробиологическая лексика представлена в них недостаточно полно и системно.
Согласно приведенным данным, в базе Termincom.kz насчитывается 722 термина по сельскому хозяйству и 177 – по биологии. При этом нередко указывается только казахский эквивалент слова, без подробного научного определения, области применения и примеров использования в тексте.
Ресурс Sozdikqor.kz главным образом предназначен для объяснения значений казахских слов, а количество специальных научных терминов в базе Sozdik.kz остается ограниченным.
Поэтому агробиологической отрасли необходима единая доступная электронная база. Она должна не просто объединять казахские, русские и английские варианты терминов, но и содержать их научные определения, области применения и конкретные примеры употребления.
Такая система была бы полезна не только студентам и преподавателям, но и исследователям, переводчикам, специалистам сельского хозяйства и представителям производства.
Решение – в совместной работе
Развитие научной терминологии невозможно возложить только на лингвистов или только на отраслевых специалистов. Чтобы термин был одновременно грамотным с точки зрения языка и точным с научной позиции, необходимо постоянное сотрудничество ученых и языковедов.
По каждому научному направлению следует сформировать перечни основных терминов с казахскими, русскими и английскими эквивалентами и краткими определениями. При утверждении новых названий важно учитывать их реальное использование в научных публикациях, лабораторной работе и профессиональной среде.
Не менее важно увеличивать количество качественных учебников и учебных пособий на казахском языке. Термин становится жизнеспособным не в момент официального утверждения, а тогда, когда начинает регулярно использоваться в научных статьях, аудиториях, лабораториях и на производстве.
Развитие казахской агробиологической терминологии – это масштабная работа, которая не ограничивается переводом отдельных слов. Речь идет о формировании будущего национального языка науки и создании условий, в которых исследователи смогут свободно мыслить на казахском языке и точно излагать результаты научной работы.
@agro__press @nasec
Қазақстандық Ғалымдар Iii Central Asian Organic Forum & Expo – 2026 Форумында
29 тамызда Моңғолияның Ұланбатыр қаласында «Looking to the Future – Choose Organic» – «Болашаққа көз жүгіртейік – органиканы таңдайық» ұранымен III Central Asian Organic Forum & Expo – 2026 халықаралық форумы өз жұмысын бастады.
Форумға Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Моңғолия елдерінен мемлекеттік органдардың, ғылыми-зерттеу ұйымдарының өкілдері, фермерлер мен органикалық өнім өндірушілер, сертификаттау органдары, халықаралық ұйымдар, бизнес өкілдері мен инвесторлар қатысты.
Қазақстанның атынан Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғалымдары – Басқарма төрағасы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты, профессор, Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының академигі Шолпан Оразовна Бастаубаева және Органикалық егіншілік зертханасының меңгерушісі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты Назира Слямова қатысты.
Форумның «Science, Innovation and Technology» секциясында Шолпан Оразовна «Scientific Innovations for Sustainable Organic Agriculture: Experience of the Kazakh Research Institute of Agriculture and Plant Growing» тақырыбында баяндама жасап, институттың органикалық егіншілік, экологиялық қауіпсіз агротехнологиялар, биологиялық препараттарды қолдану, цифрлық технологиялар және органикалық өндірістің тиімділігін арттыру бағыттарындағы ғылыми зерттеулері мен практикалық әзірлемелерін таныстырды.
Форум аясында ғалымдар, өндірушілер, халықаралық ұйымдар және сертификаттау саласының мамандары арасында мазмұнды ғылыми диалог орнады. Бірлескен зерттеулер жүргізу, озық тәжірибені әртүрлі табиғи-климаттық жағдайларға бейімдеу, ғылым, өндіріс және нарық арасындағы байланысты күшейту мәселелері талқыланды.
Жаңа бастама – Қазақстанның ғылыми үйлестірушілік рөлі
Форумның маңызды нәтижелерінің бірі – Орталық Азия елдері мен Моңғолия ғалымдарының Қазақстанның органикалық ауыл шаруашылығы саласындағы ғылыми зерттеулерінің жоғары деңгейін мойындауы.
Ғылыми пікірталастар қорытындысы бойынша Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтын органикалық ауыл шаруашылығы саласындағы халықаралық ғылыми бағыт бойынша үйлестіруші ретінде белгілеу ұсынылды.
Сонымен қатар өңірлік деңгейде маңызды бастама – «5 ел – 5 табиғи аймақ» қағидаты бойынша Орталық Азия елдері мен Моңғолияда демонстрациялық органикалық шаруашылықтар желісін құру ұсынылды:
Қазақстан – дала және құрғақ дала аймақтары
Моңғолия – қуаң жайылымдық аумақтар
Қырғызстан – таулы және тау бөктері аймақтары
Тәжікстан – таулы және тау бөктері аймақтары
Өзбекстан – құрғақ суармалы егіншілік аймақтары
Әр демонстрациялық алаңда органикалық технологиялардың бірыңғай кешенін сынақтан өткізу, олардың экономикалық және экологиялық тиімділігін салыстырмалы түрде бағалау, нәтижелермен өзара алмасу және өңір фермерлеріне ғылыми негізделген ұсынымдар әзірлеу жоспарлануда.
Бұл бастама Орталық Азия мен Моңғолияның әртүрлі табиғи-климаттық жағдайларында органикалық технологияларды сынақтан өткізетін ортақ ғылыми-өндірістік алаңға айналуы мүмкін. Ең тиімді тәжірибелерді басқа елдерде масштабтауға мүмкіндік береді.
Аталған бастама Қазақстанның органикалық ауыл шаруашылығы саласындағы халықаралық ғылыми көшбасшылығын күшейтіп, отандық ғылымның өңірдегі тұрақты аграрлық жүйені қалыптастырудағы рөлін арттыруға ықпал етеді.
III Central Asian Organic Forum & Expo – 2026 форумы тәжірибе алмасу алаңы ғана емес, сонымен қатар Орталық Азия мен Моңғолияның органикалық ауыл шаруашылығы саласында біртұтас ғылыми кеңістік қалыптастыру жолындағы маңызды қадам болды.
Ғылым елдерді біріктіреді.
Органикалық ауыл шаруашылығы – тұрақты болашақтың негізі!
Казахстанские учёные на Iii Central Asian Organic Forum & Expo – 2026
29 августа в городе Улан-Батор, Монголия, начал работу III международный форум Central Asian Organic Forum & Expo – 2026, который проходит под лозунгом «Looking to the Future – Choose Organic» – «Взглянем в будущее – выберем органику».
В форуме приняли участие представители государственных органов, научно-исследовательских организаций, фермеры и производители органической продукции, органы сертификации, международные организации, представители бизнеса и инвесторы из Казахстана, Кыргызстана, Узбекистана, Таджикистана, Туркменистана и Монголии.
Казахстан на форуме представили учёные Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства – председатель Правления, кандидат сельскохозяйственных наук, профессор, академик Академии сельскохозяйственных наук Республики Казахстан Шолпан Оразовна Бастаубаева и заведующая лабораторией органического земледелия, кандидат сельскохозяйственных наук Назира Слямова.
В секции «Science, Innovation and Technology» Шолпан Оразовна выступила с докладом на тему «Scientific Innovations for Sustainable Organic Agriculture: Experience of the Kazakh Research Institute of Agriculture and Plant Growing» («Научные инновации для устойчивого органического сельского хозяйства: опыт Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства»).
В докладе были представлены научные исследования и практические разработки института в области органического земледелия, экологически безопасных агротехнологий, применения биологических препаратов, цифровых технологий, а также повышения эффективности органического производства.
В рамках форума состоялся содержательный научный диалог между учёными, производителями, представителями международных организаций и специалистами в сфере сертификации. Участники обсудили вопросы проведения совместных исследований, адаптации передового опыта к различным природно-климатическим условиям, а также укрепления взаимодействия между наукой, производством и рынком.
Новая инициатива – научно-координационная роль Казахстана
Одним из важных результатов форума стало признание высокого уровня научных исследований Казахстана в сфере органического сельского хозяйства со стороны учёных стран Центральной Азии и Монголии.
По итогам научных дискуссий было предложено определить Казахский научно-исследовательский институт земледелия и растениеводства в качестве координатора международного научного направления в области органического сельского хозяйства.
Кроме того, на региональном уровне была выдвинута важная инициатива – создание сети демонстрационных органических хозяйств в странах Центральной Азии и Монголии по принципу «5 стран – 5 природных зон»:
Казахстан – степная и сухостепная зоны;
Монголия – засушливые пастбищные территории;
Кыргызстан – горные и предгорные зоны;
Таджикистан – горные и предгорные зоны;
Узбекистан – зоны сухого орошаемого земледелия.
На каждой демонстрационной площадке планируется испытание единого комплекса органических технологий, сравнительная оценка их экономической и экологической эффективности, обмен полученными результатами и разработка научно обоснованных рекомендаций для фермеров региона.
Данная инициатива может стать общей научно-производственной площадкой для испытания органических технологий в различных природно-климатических условиях Центральной Азии и Монголии. Это позволит выявлять наиболее эффективные практики и масштабировать их в других странах.
Реализация инициативы будет способствовать укреплению международного научного лидерства Казахстана в сфере органического сельского хозяйства и повышению роли отечественной науки в формировании устойчивых аграрных систем региона.
III Central Asian Organic Forum & Expo – 2026 стал не только площадкой для обмена опытом, но и важным шагом на пути к формированию единого научного пространства в сфере органического сельского хозяйства Центральной Азии и Монголии.
Наука объединяет страны.
Органическое сельское хозяйство – основа устойчивого будущего!
@agro__press @nasec
БІРГЕ АДАЛДЫҚ ПЕН СЕНІМДІ ҚҰРАМЫЗ!
«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» КЕАҚ өз қызметіндегі ашықтық пен адалдық қағидаттарын ұстанады.
Сіз төмендегі мәселелер бойынша сенім телефонына хабарласа аласыз:
• сыбайлас жемқорлық фактілері;
• әдеп нормаларын бұзу;
• мүдделер қақтығысы;
• заңсыз әрекеттер;
• өзге де құқық бұзушылықтар.
Сенім телефоны: +7 708 987 98 67
E-mail: r.dyussenbekov@nasec.kz
Қалалық телефон: 8 (7172) 72-86-44
Пошталық мекенжай: 010000, Астана қ., Қабанбай батыр даңғылы, 17, Е блогы.
Сіздің хабарламаңыз құпия түрде қаралады. Сіз қорғаласыз!
АДАЛ ҰЙЫМ – ТАБЫСТЫ БОЛАШАҚ!
ВМЕСТЕ СОЗДАЁМ ЧЕСТНОСТЬ И ДОВЕРИЕ!
НАО «Национальный аграрный научно-образовательный центр» придерживается принципов честности, открытости и добросовестности.
Вы можете обратиться по вопросам:
• фактов коррупции;
• нарушения этических норм;
• конфликта интересов;
• незаконных действий;
• иных нарушений.
Телефон доверия: +7 708 987 98 67
E-mail: r.dyussenbekov@nasec.kz
Городской телефон: 8 (7172) 72-86-44
Почтовый адрес: 010000, г. Астана, пр. Кабанбай Батыра, 17, блок Е.
Ваше обращение является конфиденциальным. Вы под защитой!
ЧЕСТНАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ – УСПЕШНОЕ БУДУЩЕЕ!
#Адалдық#Сенім#СыбайласЖемқорлыққаЖолЖоқ#Честность#Доверие#ПротиводействиеКоррупции
@agro__press @nasec
Свежие комментарии