03.02.2026
Өсімдіктердің генетикалық ресурстарын сақтау – Қазақстанның стратегиялық басымдығы
2026 жылы Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығының (ҰАҒБО) еншілес ұйымы болып табылатын «Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС (ҚазЕжӨШҒЗИ) ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің генетикалық ресурстарын сақтау, есепке алу және тиімді пайдалану бағытындағы жүйелі жұмыстарды жалғастыруда.
XX–XXI ғасырлар тоғысында адамзат биоалуантүрліліктің азаюы сияқты аса күрделі жаһандық мәселемен бетпе-бет келді. Табиғи экожүйелердің жойылуы мен тірі ағзалар түрлерінің құрып кетуі салдарынан мыңдаған өсімдік пен жануар түрлері жойылу қаупіне ұшырады. Биоалуантүрліліктің одан әрі азаюы биосфераның тұрақсыздануына және адамзаттың өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін.
Агробиоалуантүрлілікті сақтау және генетикалық ресурстарға қолжетімділікті қамтамасыз ету мәселесі жаһандық геосаяси маңызға ие. Сарапшылардың пікірінше, өсімдіктердің генетикалық ресурстары ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан қару-жарақтан кем емес маңызға ие. Бұл ресурстардың жоғалуы әлемдік деңгейдегі аса қауіпті қатерлердің бірі ретінде қарастырылады.
Өсімдіктердің генетикалық ресурстарын қалыптастыру, сақтау және ұтымды пайдалану – ауыл шаруашылығында ғылыми-технологиялық серпілісті қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттің негізгі басымдықтарының бірі. Генетикалық ресурстарды селекцияда пайдалану өнімділікті 30–60% арттыруға мүмкіндік береді. Ал бастапқы материалды дұрыс таңдау жаңа сорттарды шығаруда 20–30% үлеске ие.
2022 жылы «ҰАҒБО» «ҚазЕжӨШҒЗИ» ЖШС базасында −10 °C температуралық режимі бар, 100 мыңға дейін тұқым үлгілерін сақтауға арналған ұзақ мерзімді қойманың құрылысын қамтамасыз етіп, арнайы жабдықтармен жабдықтады.
Қазіргі уақытта генетикалық банк өсімдіктердің генетикалық ресурстарын пайдаланудың ашықтығын қамтамасыз ететін бақылау пункті қызметін атқарып, ауыл шаруашылығы дақылдарының аса құнды сорттарының генофондын сақтау және дамыту жұмыстарын жүзеге асыруда (ҚР АШМ 2023 жылғы 17 мамырдағы № 186 бұйрығы).
Ауыл шаруашылығы дақылдарының генофонды зертханасының меңгерушісі Қ.Б. Мукиннің айтуынша, генетикалық банктің мәртебесін арттыру және оны халықаралық деңгейде дамыту Қазақстанның азық-түлік және ғылыми қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі маңызды стратегиялық қадам болып табылады.
Сонымен қатар Ислам азық-түлік қауіпсіздігі ұйымы (ИОПБ) генетикалық банктің мәртебесін халықаралық деңгейге көтеру, инвестициялар тарту және материалдық-техникалық базаны нығайту туралы ұсыныс білдірді.
Осыған байланысты 2024 жылы «ҰАҒБО» пен ИОПБ арасында бірқатар жұмыс кездесулері өткізіліп, Қазақстанда «ИОПБ Халықаралық генетикалық банкін құру» жобасын іске асыруға арналған Жол картасы әзірленіп, қол қойылды.
Жол картасын іске асыру аясында:
«ҰАҒБО» жүйесіндегі ұйымдарда сақталатын әрбір ауыл шаруашылығы дақылы үлгісі бойынша ақпарат ұсыну нысандары әзірленіп, бекітілді;
ex situ тұқым коллекцияларын тіркеу нысандары еншілес ұйымдарға жолданды;
бекітілген қосымшаға сәйкес ақпарат жинау жүргізілуде (2025 жылғы қаңтардан бастап);
30 000-нан астам ауыл шаруашылығы дақылы үлгілері бойынша ҚР МЭПР-де тіркеуге арналған алдын ала жиынтық есеп дайындалды;
«ҚазЕжӨШҒЗИ» ЖШС-де өсімдік ресурстарын жұмылдыру, дублеттік коллекцияларды шоғырландыру мәселелері бойынша «Материалды беру туралы келісім» атты ішкі нормативтік құжат әзірленді.
Аталған келісім FAO қабылдаған Standard Material Transfer Agreement (SMTA, 2006) талаптарына сәйкес әзірленіп, өсімдіктердің генетикалық ресурстарына қол жеткізу мен оларды пайдалану тәртібін реттейді.
Сохранение генетических ресурсов растений – стратегический приоритет Казахстана
В 2026 году ТОО «Казахский научно-исследовательский институт земледелия и растениеводства» (КазНИИЗиР), являющееся дочерней организацией НАО «Национальный аграрный научно-образовательный центр» (НАНОЦ), продолжает системную работу по сохранению, учёту и рациональному использованию генетических ресурсов растений сельскохозяйственного назначения.
На рубеже XX–XXI веков человечество столкнулось с одной из наиболее серьёзных глобальных проблем – сокращением биоразнообразия. Интенсивное уничтожение природных экосистем и исчезновение видов живых организмов привело к тому, что тысячи видов растений и животных оказались под угрозой исчезновения. Дальнейшее сокращение биоразнообразия может вызвать катастрофическую дестабилизацию биосферы и поставить под угрозу условия выживания человечества.
Проблема сохранения агробиоразнообразия и обеспечения свободного доступа к генетическим ресурсам приобрела глобальный геополитический характер. Эксперты сходятся во мнении, что генетические ресурсы растений имеют для национальной безопасности не меньшее значение, чем вооружение. Потеря этих ресурсов рассматривается как одна из наиболее опасных глобальных угроз, особенно для развивающихся стран.
Формирование, организация хранения и рациональное использование генетических ресурсов растений является важнейшим государственным приоритетом, направленным на обеспечение научного и технологического прорыва в сельском хозяйстве. Селекционное использование генетических ресурсов обеспечивает значительный экономический эффект – от 30 до 60% прироста урожайности. Доля оптимально подобранного исходного материала при создании новых сортов достигает 20–30% и возрастает по мере совершенствования селекционного процесса.
В 2022 году НАО «НАНОЦ» на базе ТОО «КазНИИЗиР» обеспечил строительство долгосрочного хранилища с температурным режимом −10 °C, рассчитанного на хранение до 100 тысяч образцов семян, а также приобретение специализированного оборудования.
В настоящее время генетический банк выполняет функции контрольного пункта, обеспечивающего мониторинг, повышение прозрачности использования генетических ресурсов, а также сохранение и развитие генофонда особо ценных сортов сельскохозяйственных растений (приказ МСХ РК от 17 мая 2023 года № 186).
По словам заведующего лабораторией генофонда сельскохозяйственных культур К.Б. Мукина, повышение статуса генетического банка и его развитие в международном формате является стратегически важным шагом для обеспечения продовольственной и научной безопасности Казахстана.
Вместе с тем Исламской организацией продовольственной безопасности (ИОПБ) было предложено повысить статус генетического банка до международного уровня, привлечь инвестиции и дополнительно укрепить его материально-техническую базу.
В связи с этим в 2024 году НАО «НАНОЦ» и ИОПБ провели ряд рабочих встреч, по итогам которых была разработана и подписана Дорожная карта с поэтапным планом реализации проекта «Создание Международного генетического банка ИОПБ» в Республике Казахстан.
В рамках выполнения Дорожной карты:
разработаны и утверждены формы предоставления информации по каждому образцу сельскохозяйственных культур, хранящихся в коллекциях организаций системы НАО «НАНОЦ» МСХ РК;
проведена рассылка форм регистрации семенных коллекций ex situ в дочерние организации НАО «НАНОЦ» МСХ РК;
осуществлён сбор информации согласно утверждённому приложению (с января 2025 года по настоящее время);
подготовлен предварительный сводный информационный отчёт по более чем 30 000 образцам сельскохозяйственных культур для регистрации в МЭПР РК;
разработан внутренний нормативный документ по вопросам мобилизации растительных ресурсов, сбора и концентрации дублетных коллекций ГРРПСХ в ТОО «КазНИИЗиР» – «Соглашение о передаче материала».
Соглашение разработано в соответствии со Standard Material Transfer Agreement (SMTA, FAO, 2006) и регулирует порядок доступа к генетическим ресурсам растений и условия их использования, подтверждаемые обеими сторонами соглашения.
@agro__press @nasec.kz
