Ғылым тілі – ұлт дамуының өзегі
5 қыркүйек – Қазақстан халқы тілдері күні. Тілдің өміршеңдігі оның күнделікті қолданысымен ғана емес, ғылымның күрделі ұғымдарын қаншалықты дәл жеткізе алатынымен де өлшенеді. Осы мерекеге орай Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты Өсімдіктер биотехнологиясы зертханасының ғылыми қызметкері, докторант Айгүл Амангелдиева агробиология саласындағы қазақ ғылыми терминологиясының қазіргі мәселелері мен оны дамыту жолдары туралы ой бөлісті.
Ғылым бір орында тұрмайды. Күн сайын жаңа технологиялар пайда болып, тың зерттеулер жүргізіледі, бұрын болмаған ұғымдар ғылыми айналымға енеді. Әр жаңалық өзімен бірге жаңа атау ала келеді. Айгүл Амангелдиеваның айтуынша, ғылыми терминология – жай ғана арнайы сөздер жиынтығы емес, ғалымдар мен мамандардың бір-бірін дұрыс түсінуіне мүмкіндік беретін тұтас тілдік жүйе.
Қазақ ғылыми тілі де заманмен бірге дамып, жаңа терминдермен толығуда. Әсіресе әлемдік ғылымда ағылшын тілінің ықпалы күшейген сайын халықаралық атаулардың қазақ тіліне енуі жеделдеді. Бұл үдерісте терминнің ғылыми мағынасын жоғалтпай, оны қазақ тілінің заңдылықтарына бейімдеу және халықаралық қолданыспен үйлестіру аса маңызды.
Алайда агробиология саласында әлі де шешімін күткен бірнеше мәселе бар.
Бір ұғым – бірнеше атау
Қазіргі қазақ ғылыми тіліндегі негізгі мәселелердің бірі – бір ғылыми ұғымның бірнеше нұсқада қолданылуы. Мәселен, Glycine max дақылы бір еңбекте «соя», екіншісінде «майбұршақ», тағы бірінде «қытайбұршақ» деп беріледі.
Жаңа термин қалыптасқан алғашқы кезеңде бірнеше баламаның қатар қолданылуы – табиғи құбылыс. Дегенмен белгілі бір уақыттан кейін ғылыми орта негізгі нұсқаны таңдап, ортақ қолданысқа енгізуі қажет.
Өйткені терминологиялық ала-құлалық ғылыми мәтінді түсінуді, қажетті ақпаратты іздеуді, электрондық деректер базасымен жұмыс істеуді және халықаралық мақалаларды қазақ тіліне аударуды қиындатады. Сонымен бірге әртүрлі зерттеу нәтижелерін салыстыру кезінде де түсініспеушілік туындауы мүмкін.
Сөзбе-сөз аударма ұғымды көмескілейді
Келесі мәселе – шетелдік терминдерді тікелей аудару. Мұндай тәсіл әрдайым сәтті нәтиже бере бермейді. Мысалы, орыс тіліндегі «культура тканей» тіркесі қазақша ғылыми еңбектерде «тіндер мәдениеті» немесе «ұлпалар мәдениеті» деген нұсқаларда кездеседі.
Алайда сөзбе-сөз аударылған атау ғылыми ұғымның нақты мазмұнын толық әрі табиғи жеткізе ме? Термин жасаған кезде шетелдік сөздің сыртқы құрылымын көшіріп қою жеткіліксіз. Ең алдымен оның ғылыми мәнін түсініп, содан кейін ғана қазақ тілінің грамматикалық және сөзжасамдық ерекшеліктеріне сәйкес балама ұсыну керек.
Яғни жаңа термин тілдік тұрғыдан дұрыс құрылып қана қоймай, белгілі бір ғылыми құбылысты немесе үдерісті дәл көрсетуі тиіс.
Барлық халықаралық терминді аудару керек пе?
Қазіргі ғылымдағы көптеген термин халықаралық сипатқа ие. Сондықтан «коллекция», «гибрид», «кастрация» тәрізді атауларды «топтама», «будан», «аталықсыздандыру» деп аудару қаншалықты орынды деген сұрақ туындайды.
Айгүл Амангелдиеваның пікірінше, бұл мәселеде біржақты ұстаным болмауы керек. Кейбір халықаралық терминдер әлем ғалымдарына ортақ ғылыми кодқа айналған. Оларды міндетті түрде толық қазақшалау зерттеушілер арасындағы байланысты жеңілдетудің орнына күрделендіруі мүмкін.
Сондықтан басты қағида «барлық терминді қазақшалау» емес, «әр терминді қазақ ғылыми тілінде мағынасына сай орынды әрі бірізді қолдану» болуы қажет. Ғылыми дәлдік пен тіл табиғатының арасындағы тепе-теңдікті сақтау – термин жасаудағы негізгі талаптардың бірі.
Сөздіктер бар, бірақ толық база жоқ
Бүгінде Termincom.kz, Sozdikqor.kz және Sozdik.kz секілді электрондық ресурстар қолданыста. Дегенмен олардың агробиологиялық терминдерді қамту және жүйелеу деңгейі әлі де жеткіліксіз.
Келтірілген мәлімет бойынша, Termincom.kz базасында ауыл шаруашылығы саласына қатысты 722, ал биология бойынша 177 термин берілген. Көп жағдайда сөздің қазақша баламасы көрсетілгенімен, оның ғылыми анықтамасы, қолданылатын саласы мен мәтін ішіндегі үлгілері толық қамтылмайды.
Sozdikqor.kz негізінен қазақ сөздерінің мағынасын түсіндіруге бағытталған. Ал Sozdik.kz ресурсындағы салалық ғылыми атаулардың қоры шектеулі.
Сондықтан агробиология саласына қазақша, орысша және ағылшынша атауларды ғана жинақтайтын емес, әр терминнің ғылыми анықтамасын, қолданылу аясын және нақты мысалдарын көрсететін бірыңғай қолжетімді электрондық база қажет.
Мұндай жүйе студенттер мен оқытушыларға ғана емес, ғылыми қызметкерлерге, аудармашыларға, ауыл шаруашылығы мамандары мен өндіріс өкілдеріне де пайдалы болар еді.
Шешім – ортақ жұмыста
Ғылыми терминологияны тек тіл мамандары немесе тек салалық ғалымдар жеке қалыптастыра алмайды. Терминнің тілдік жағынан сауатты әрі ғылыми тұрғыдан дәл болуы үшін екі тараптың тұрақты ынтымақтастығы қажет.
Әр ғылыми бағыт бойынша негізгі терминдердің қазақша, орысша және ағылшынша баламалары мен қысқаша анықтамалары берілген салалық сөздіктер әзірленуі тиіс. Жаңа атауды бекіткен кезде оның ғылыми әдебиеттерде, зертханалық жұмыста және кәсіби ортада қалай қолданылатыны да ескерілуі қажет.
Сонымен қатар жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі сапалы оқулықтар мен оқу құралдарының санын көбейту маңызды. Себебі термин қағаз жүзінде бекітілген кезде емес, ғылыми мақалада, дәрісханада, зертханада және өндірісте тұрақты қолданылғанда ғана өміршең болады.
Қазақ агробиологиялық терминологиясын дамыту – жекелеген сөздерді аударумен шектелмейтін ауқымды жұмыс. Бұл – ұлттық ғылым тілінің болашағын қалыптастыру, зерттеушілерге қазақ тілінде еркін ой қорытып, ғылыми жаңалықтарды дәл жеткізуге мүмкіндік беру.
Ғылыми дәлдік, тілдік норма, бірізділік және халықаралық тәжірибемен сабақтастық өзара үйлескенде ғана қазақ тілі заманауи ғылымның ең күрделі мазмұнын толық жеткізе алатын қуатты тілге айналады.
Қазақстан халқы тілдері күні бізге бір маңызды ақиқатты еске салады: ана тілі өткеннің мұрасы ғана емес, болашақ ғылымның да тілі болуы керек.
Язык науки – основа развития нации
5 сентября в Казахстане отмечается День языков народа Казахстана. Жизнеспособность языка определяется не только его использованием в повседневной жизни, но и способностью точно передавать сложные научные понятия. В преддверии праздника научный сотрудник лаборатории биотехнологии растений Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства, докторант Айгуль Амангельдиева рассказала о современных проблемах казахской агробиологической терминологии и возможных путях их решения.
Наука не стоит на месте. Каждый день появляются новые технологии, проводятся исследования и входят в оборот понятия, которых еще недавно не существовало. Каждому открытию требуется точное название. По словам Айгуль Амангельдиевой, научная терминология – это не просто набор специальных слов, а целая языковая система, позволяющая ученым и специалистам правильно понимать друг друга.
Казахский научный язык развивается вместе с мировой наукой и постоянно пополняется новыми терминами. На фоне ведущей роли английского языка этот процесс заметно ускорился. Сегодня важно не только найти казахский эквивалент иностранного слова, но и сохранить его научный смысл, учесть нормы языка и обеспечить связь с международной терминологией.
Однако в агробиологической сфере остается несколько нерешенных вопросов.
Одно понятие – несколько названий
Одна из основных проблем современного казахского научного языка – использование нескольких названий для одного понятия. Например, культура Glycine max в одних научных трудах называется «соя», в других – «майбұршақ» или «қытайбұршақ».
На начальном этапе существование нескольких вариантов вполне закономерно. Однако со временем научному сообществу необходимо определить основной термин и закрепить его в профессиональном употреблении.
Терминологическая непоследовательность затрудняет понимание научных текстов, поиск необходимой информации, работу с электронными базами данных и перевод международных публикаций на казахский язык. Проблемы могут возникать и при сопоставлении результатов разных исследований.
Дословный перевод может скрыть смысл
Еще одна проблема связана с буквальным переводом иностранных терминов. Такой подход далеко не всегда дает удачный результат. Например, русское словосочетание «культура тканей» в казахских научных источниках встречается в вариантах «тіндер мәдениеті» и «ұлпалар мәдениеті».
Но способен ли буквальный перевод точно и естественно раскрыть содержание научного понятия? При создании термина недостаточно просто скопировать структуру иностранного выражения. Сначала необходимо понять его научную сущность и лишь затем подобрать вариант, соответствующий грамматическим и словообразовательным нормам казахского языка.
Иными словами, термин должен быть не только правильно построен с точки зрения языка, но и точно обозначать конкретное научное явление или процесс.
Нужно ли переводить каждый международный термин?
Многие современные научные термины имеют международный характер. Поэтому возникает вопрос: насколько оправдано заменять слова «коллекция», «гибрид» и «кастрация» казахскими вариантами «топтама», «будан» и «аталықсыздандыру»?
По мнению Айгуль Амангельдиевой, универсального решения здесь быть не может. Некоторые международные термины уже превратились в общий код, понятный ученым разных стран. Их обязательный перевод способен не упростить, а, наоборот, затруднить профессиональное общение.
Главный принцип должен состоять не в стремлении перевести абсолютно все термины, а в их уместном, точном и единообразном использовании в казахском научном языке. Одно из важнейших условий создания терминов –сохранение равновесия между научной точностью и естественными нормами языка.
Словари есть, единой базы пока нет
Сегодня пользователям доступны электронные ресурсы Termincom.kz, Sozdikqor.kz и Sozdik.kz. Однако агробиологическая лексика представлена в них недостаточно полно и системно.
Согласно приведенным данным, в базе Termincom.kz насчитывается 722 термина по сельскому хозяйству и 177 – по биологии. При этом нередко указывается только казахский эквивалент слова, без подробного научного определения, области применения и примеров использования в тексте.
Ресурс Sozdikqor.kz главным образом предназначен для объяснения значений казахских слов, а количество специальных научных терминов в базе Sozdik.kz остается ограниченным.
Поэтому агробиологической отрасли необходима единая доступная электронная база. Она должна не просто объединять казахские, русские и английские варианты терминов, но и содержать их научные определения, области применения и конкретные примеры употребления.
Такая система была бы полезна не только студентам и преподавателям, но и исследователям, переводчикам, специалистам сельского хозяйства и представителям производства.
Решение – в совместной работе
Развитие научной терминологии невозможно возложить только на лингвистов или только на отраслевых специалистов. Чтобы термин был одновременно грамотным с точки зрения языка и точным с научной позиции, необходимо постоянное сотрудничество ученых и языковедов.
По каждому научному направлению следует сформировать перечни основных терминов с казахскими, русскими и английскими эквивалентами и краткими определениями. При утверждении новых названий важно учитывать их реальное использование в научных публикациях, лабораторной работе и профессиональной среде.
Не менее важно увеличивать количество качественных учебников и учебных пособий на казахском языке. Термин становится жизнеспособным не в момент официального утверждения, а тогда, когда начинает регулярно использоваться в научных статьях, аудиториях, лабораториях и на производстве.
Развитие казахской агробиологической терминологии – это масштабная работа, которая не ограничивается переводом отдельных слов. Речь идет о формировании будущего национального языка науки и создании условий, в которых исследователи смогут свободно мыслить на казахском языке и точно излагать результаты научной работы.
@agro__press @nasec
Свежие комментарии