ҚҰТТЫҚТАЙМЫЗ!
Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ұжымы докторантура мен магистратураға оқуға түскен әріптестерін шын жүректен құттықтайды!
Докторантураға оқуға түскендер:
Аграрлық университетке:
– Ибаш Нұрғазы;
– Нүсіпбай Қарқын;
– Жолдасбайұлы Жандос;
– Халбаева Шолпан;
– Сәкен Гаухар
– Дженисбаева Асель – ҚазҰУ-ға.
Магистратураға оқуға түскендер:
Аграрлық университетке:
– Акимият Ерасыл
– Исах Нүргілім;
– Мутай Жансая;
– Еспембетова Ақжан – ҚазҰУ-ға.
Әріптестеріміздің кәсіби дамуға және ғылымдағы жаңа белестерді бағындыруға деген ұмтылысы институт ұжымы үшін зор мақтаныш.
Баршаңызға оқуда толағай табыс, ғылыми ізденістеріңізге сәттілік, тың идеялар мен жарқын жетістіктер тілейміз! Алған білімдеріңіз еліміздің аграрлық ғылымын дамытуға және отандық ауыл шаруашылығының өркендеуіне қызмет етсін!
Жаңа қадамдарыңыз құтты болсын!
ПОЗДРАВЛЯЕМ!
Коллектив Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства сердечно поздравляет коллег с поступлением в докторантуру и магистратуру!
В докторантуру поступили:
В аграрный университет:
– Ибаш Нургазы;
– Нусипбай Каркын;
– Жолдасбайулы Жандос;
– Халбаева Шолпан;
– Сакен Гаухар
– Дженисбаева Асель – в КазНУ.
В магистратуру поступили:
В аграрный университет:
– Акимият Ерасыл
– Исах Нургилим;
– Мутай Жансая;
– Еспембетова Акжан – в КазНУ.
Стремление наших коллег к профессиональному росту, углублению знаний и покорению новых научных высот является большой гордостью для всего коллектива института.
Желаем успехов в учёбе, плодотворной исследовательской работы, новых идей и значимых достижений! Пусть полученные знания послужат развитию отечественной аграрной науки и процветанию сельского хозяйства Казахстана!
Поздравляем с новым важным этапом!
@agro__press @nasec
Қытай делегациясы ҚазЕжӨШҒЗИ-ға арнайы келді
Бүгін, 7 қыркүйекте, Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтына Қытайдың Циндао аграрлық университетінен келген алты адамнан тұратын делегация жұмыс сапарымен келді.
Делегация құрамында Циндао аграрлық университетінің проректоры, профессор Чжан Юймин, Циндао технологиялық университеті ШЫҰ өңірлік зерттеу орталығы директорының орынбасары, доцент Ли Цзиньпин, Ақпараттық басқару орталығының директоры Моу Сяоган, Аграрлық колледж деканының орынбасары, доцент Чжан Эньян, профессор Цзоу Сяося және Жаратылыстану ғылымдары мен ақпараттық технологиялар колледжінің оқытушысы Ли Линь болды.
Қытайлық ғалымдар институттың ғылыми инфрақұрылымымен танысып, музейді, генетикалық ресурстар қоймасы мен зертханаларды аралады. Кездесуде аграрлық ғылым саласындағы ынтымақтастықтың негізгі бағыттары талқыланды.
ҚазЕжӨШҒЗИ Басқарма төрағасы Шолпан Бастаубаева Қазақстан тарапының бұршақ өсіру технологиясы, бұршақ егістігін арамшөптерден қорғау және дақылдың өнімділігін арттыру бағытындағы қытайлық ғалымдардың зерттеулеріне қызығушылық танытып отырғанын атап өтті.
Тараптар генетикалық ресурстармен және селекциялық материалдармен өзара тиімді алмасу, соя, жүгері және басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа сорттары мен будандарын бірлесіп шығару мүмкіндіктерін қарастырды. Сондай-ақ ғылыми кадрлар даярлау және ҚазЕжӨШҒЗИ жас ғалымдарының Циндао аграрлық университетінде тағылымдамадан өтуі жөнінде ұсыныстар айтылды.
Шолпан Бастаубаева қытайлық әріптестерді келесі жылы өтетін Дала күніне қатысуға шақырды.
«Келесі жылы өтетін Дала күніне қатысып, өз сорттарыңыздың біздің климаттық жағдайда қалай өсетінін көре аласыздар. Қажетті рәсімдердің қанша уақыт алатынын және алдағы маусымға үлгеретінімізді анықтауымыз керек. Демонстрациялық алаңға әлемдік селекцияның үздік сорттарын орналастыруды жоспарлап отырмыз», – деді Шолпан Бастаубаева.
Циндао аграрлық университетінің проректоры Чжан Юймин жылы қабылдау үшін институт басшылығы мен ұжымына алғыс білдіріп, сорттар және генетикалық материалдар алмасу арқылы ынтымақтастықты нығайтуға дайын екенін жеткізді.
Ол бидай мен басқа да ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясы бағытында бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік мол екенін атап өтті. Университет аумағында ғылыми тәжірибелер жүргізуге арналған жер телімдері мен демонстрациялық алаңдар бар. Қытай тарапы болашақта қазақстандық ғалымдарға қажетті учаскені таңдап, бірлескен жобаларды жүзеге асыруды ұсынды.
«Қытай үкіметі түрлі мемлекеттермен ғылыми ынтымақтастықты дамытуға мүдделі. Бүгін талқыланған бастамалар жай ғана жоспар болып қалмай, міндетті түрде жүзеге асады деп сенемін. Сіздерді де университетімізде қабылдауға мүмкіндік беріңіздер», – деді проректор.
Кездесу қорытындысында Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты мен Циндао аграрлық университетінің өкілдері өзара ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойды.
Делегация из Китая посетила КазНИИЗиР
Сегодня, 7 сентября, Казахский научно-исследовательский институт земледелия и растениеводства посетила делегация Циндаоского аграрного университета КНР в составе шести человек.
В состав делегации вошли проректор Циндаоского аграрного университета, профессор Чжан Юймин, заместитель директора Регионального исследовательского центра ШОС Университета технологий Циндао, доцент Ли Цзиньпин, директор Центра информационного управления Моу Сяоган, заместитель декана Аграрного колледжа, доцент Чжан Эньян, профессор Цзоу Сяося и преподаватель Колледжа естественных наук и информационных технологий Ли Линь.
Китайские учёные ознакомились с научной инфраструктурой института, посетили музей, хранилище генетических ресурсов и лаборатории. В ходе встречи стороны обсудили перспективные направления сотрудничества в области аграрной науки.
Председатель правления КазНИИЗиР Шолпан Бастаубаева отметила заинтересованность казахстанской стороны в исследованиях китайских учёных в области технологий возделывания фасоли, защиты её посевов от сорной растительности и повышения урожайности культуры.
Стороны рассмотрели возможности взаимовыгодного обмена генетическими ресурсами и селекционным материалом, а также совместного создания новых сортов и гибридов сои, кукурузы и других сельскохозяйственных культур. Отдельное внимание уделили подготовке научных кадров и организации стажировок молодых учёных КазНИИЗиР в Циндаоском аграрном университете.
Шолпан Бастаубаева пригласила китайских коллег принять участие в Дне поля, который состоится в следующем году.
«Вы могли бы принять участие в Дне поля и увидеть, как ваши сорта растут в наших климатических условиях. Нам необходимо уточнить, сколько времени занимают соответствующие процедуры и успеем ли мы подготовиться к следующему сезону. Мы планируем представить на демонстрационной площадке лучшие сорта мировой селекции», – сказала Шолпан Бастаубаева.
Проректор Циндаоского аграрного университета Чжан Юймин поблагодарила руководство и коллектив института за тёплый приём и выразила готовность укреплять сотрудничество посредством обмена сортами и генетическим материалом.
Она отметила значительный потенциал совместной работы в области селекции пшеницы и других сельскохозяйственных культур. Университет располагает земельными участками и демонстрационными площадками для проведения научных опытов. Китайская сторона предложила казахстанским учёным в будущем выбрать подходящий участок для реализации совместных проектов.
«Правительство Китая заинтересовано в развитии сотрудничества с разными странами. Думаю, обсуждённые сегодня инициативы не останутся только планами и обязательно будут реализованы. Позвольте и нам принять вас в нашем университете», – отметила проректор.
По итогам встречи представители Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства и Циндаоского аграрного университета подписали меморандум о сотрудничестве.
@agro__press @nasec
Ғылым тілі – ұлт дамуының өзегі
5 қыркүйек – Қазақстан халқы тілдері күні. Тілдің өміршеңдігі оның күнделікті қолданысымен ғана емес, ғылымның күрделі ұғымдарын қаншалықты дәл жеткізе алатынымен де өлшенеді. Осы мерекеге орай Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты Өсімдіктер биотехнологиясы зертханасының ғылыми қызметкері, докторант Айгүл Амангелдиева агробиология саласындағы қазақ ғылыми терминологиясының қазіргі мәселелері мен оны дамыту жолдары туралы ой бөлісті.
Ғылым бір орында тұрмайды. Күн сайын жаңа технологиялар пайда болып, тың зерттеулер жүргізіледі, бұрын болмаған ұғымдар ғылыми айналымға енеді. Әр жаңалық өзімен бірге жаңа атау ала келеді. Айгүл Амангелдиеваның айтуынша, ғылыми терминология – жай ғана арнайы сөздер жиынтығы емес, ғалымдар мен мамандардың бір-бірін дұрыс түсінуіне мүмкіндік беретін тұтас тілдік жүйе.
Қазақ ғылыми тілі де заманмен бірге дамып, жаңа терминдермен толығуда. Әсіресе әлемдік ғылымда ағылшын тілінің ықпалы күшейген сайын халықаралық атаулардың қазақ тіліне енуі жеделдеді. Бұл үдерісте терминнің ғылыми мағынасын жоғалтпай, оны қазақ тілінің заңдылықтарына бейімдеу және халықаралық қолданыспен үйлестіру аса маңызды.
Алайда агробиология саласында әлі де шешімін күткен бірнеше мәселе бар.
Бір ұғым – бірнеше атау
Қазіргі қазақ ғылыми тіліндегі негізгі мәселелердің бірі – бір ғылыми ұғымның бірнеше нұсқада қолданылуы. Мәселен, Glycine max дақылы бір еңбекте «соя», екіншісінде «майбұршақ», тағы бірінде «қытайбұршақ» деп беріледі.
Жаңа термин қалыптасқан алғашқы кезеңде бірнеше баламаның қатар қолданылуы – табиғи құбылыс. Дегенмен белгілі бір уақыттан кейін ғылыми орта негізгі нұсқаны таңдап, ортақ қолданысқа енгізуі қажет.
Өйткені терминологиялық ала-құлалық ғылыми мәтінді түсінуді, қажетті ақпаратты іздеуді, электрондық деректер базасымен жұмыс істеуді және халықаралық мақалаларды қазақ тіліне аударуды қиындатады. Сонымен бірге әртүрлі зерттеу нәтижелерін салыстыру кезінде де түсініспеушілік туындауы мүмкін.
Сөзбе-сөз аударма ұғымды көмескілейді
Келесі мәселе – шетелдік терминдерді тікелей аудару. Мұндай тәсіл әрдайым сәтті нәтиже бере бермейді. Мысалы, орыс тіліндегі «культура тканей» тіркесі қазақша ғылыми еңбектерде «тіндер мәдениеті» немесе «ұлпалар мәдениеті» деген нұсқаларда кездеседі.
Алайда сөзбе-сөз аударылған атау ғылыми ұғымның нақты мазмұнын толық әрі табиғи жеткізе ме? Термин жасаған кезде шетелдік сөздің сыртқы құрылымын көшіріп қою жеткіліксіз. Ең алдымен оның ғылыми мәнін түсініп, содан кейін ғана қазақ тілінің грамматикалық және сөзжасамдық ерекшеліктеріне сәйкес балама ұсыну керек.
Яғни жаңа термин тілдік тұрғыдан дұрыс құрылып қана қоймай, белгілі бір ғылыми құбылысты немесе үдерісті дәл көрсетуі тиіс.
Барлық халықаралық терминді аудару керек пе?
Қазіргі ғылымдағы көптеген термин халықаралық сипатқа ие. Сондықтан «коллекция», «гибрид», «кастрация» тәрізді атауларды «топтама», «будан», «аталықсыздандыру» деп аудару қаншалықты орынды деген сұрақ туындайды.
Айгүл Амангелдиеваның пікірінше, бұл мәселеде біржақты ұстаным болмауы керек. Кейбір халықаралық терминдер әлем ғалымдарына ортақ ғылыми кодқа айналған. Оларды міндетті түрде толық қазақшалау зерттеушілер арасындағы байланысты жеңілдетудің орнына күрделендіруі мүмкін.
Сондықтан басты қағида «барлық терминді қазақшалау» емес, «әр терминді қазақ ғылыми тілінде мағынасына сай орынды әрі бірізді қолдану» болуы қажет. Ғылыми дәлдік пен тіл табиғатының арасындағы тепе-теңдікті сақтау – термин жасаудағы негізгі талаптардың бірі.
Сөздіктер бар, бірақ толық база жоқ
Бүгінде Termincom.kz, Sozdikqor.kz және Sozdik.kz секілді электрондық ресурстар қолданыста. Дегенмен олардың агробиологиялық терминдерді қамту және жүйелеу деңгейі әлі де жеткіліксіз.
Келтірілген мәлімет бойынша, Termincom.kz базасында ауыл шаруашылығы саласына қатысты 722, ал биология бойынша 177 термин берілген. Көп жағдайда сөздің қазақша баламасы көрсетілгенімен, оның ғылыми анықтамасы, қолданылатын саласы мен мәтін ішіндегі үлгілері толық қамтылмайды.
Sozdikqor.kz негізінен қазақ сөздерінің мағынасын түсіндіруге бағытталған. Ал Sozdik.kz ресурсындағы салалық ғылыми атаулардың қоры шектеулі.
Сондықтан агробиология саласына қазақша, орысша және ағылшынша атауларды ғана жинақтайтын емес, әр терминнің ғылыми анықтамасын, қолданылу аясын және нақты мысалдарын көрсететін бірыңғай қолжетімді электрондық база қажет.
Мұндай жүйе студенттер мен оқытушыларға ғана емес, ғылыми қызметкерлерге, аудармашыларға, ауыл шаруашылығы мамандары мен өндіріс өкілдеріне де пайдалы болар еді.
Шешім – ортақ жұмыста
Ғылыми терминологияны тек тіл мамандары немесе тек салалық ғалымдар жеке қалыптастыра алмайды. Терминнің тілдік жағынан сауатты әрі ғылыми тұрғыдан дәл болуы үшін екі тараптың тұрақты ынтымақтастығы қажет.
Әр ғылыми бағыт бойынша негізгі терминдердің қазақша, орысша және ағылшынша баламалары мен қысқаша анықтамалары берілген салалық сөздіктер әзірленуі тиіс. Жаңа атауды бекіткен кезде оның ғылыми әдебиеттерде, зертханалық жұмыста және кәсіби ортада қалай қолданылатыны да ескерілуі қажет.
Сонымен қатар жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі сапалы оқулықтар мен оқу құралдарының санын көбейту маңызды. Себебі термин қағаз жүзінде бекітілген кезде емес, ғылыми мақалада, дәрісханада, зертханада және өндірісте тұрақты қолданылғанда ғана өміршең болады.
Қазақ агробиологиялық терминологиясын дамыту – жекелеген сөздерді аударумен шектелмейтін ауқымды жұмыс. Бұл – ұлттық ғылым тілінің болашағын қалыптастыру, зерттеушілерге қазақ тілінде еркін ой қорытып, ғылыми жаңалықтарды дәл жеткізуге мүмкіндік беру.
Ғылыми дәлдік, тілдік норма, бірізділік және халықаралық тәжірибемен сабақтастық өзара үйлескенде ғана қазақ тілі заманауи ғылымның ең күрделі мазмұнын толық жеткізе алатын қуатты тілге айналады.
Қазақстан халқы тілдері күні бізге бір маңызды ақиқатты еске салады: ана тілі өткеннің мұрасы ғана емес, болашақ ғылымның да тілі болуы керек.
Язык науки – основа развития нации
5 сентября в Казахстане отмечается День языков народа Казахстана. Жизнеспособность языка определяется не только его использованием в повседневной жизни, но и способностью точно передавать сложные научные понятия. В преддверии праздника научный сотрудник лаборатории биотехнологии растений Казахского научно-исследовательского института земледелия и растениеводства, докторант Айгуль Амангельдиева рассказала о современных проблемах казахской агробиологической терминологии и возможных путях их решения.
Наука не стоит на месте. Каждый день появляются новые технологии, проводятся исследования и входят в оборот понятия, которых еще недавно не существовало. Каждому открытию требуется точное название. По словам Айгуль Амангельдиевой, научная терминология – это не просто набор специальных слов, а целая языковая система, позволяющая ученым и специалистам правильно понимать друг друга.
Казахский научный язык развивается вместе с мировой наукой и постоянно пополняется новыми терминами. На фоне ведущей роли английского языка этот процесс заметно ускорился. Сегодня важно не только найти казахский эквивалент иностранного слова, но и сохранить его научный смысл, учесть нормы языка и обеспечить связь с международной терминологией.
Однако в агробиологической сфере остается несколько нерешенных вопросов.
Одно понятие – несколько названий
Одна из основных проблем современного казахского научного языка – использование нескольких названий для одного понятия. Например, культура Glycine max в одних научных трудах называется «соя», в других – «майбұршақ» или «қытайбұршақ».
На начальном этапе существование нескольких вариантов вполне закономерно. Однако со временем научному сообществу необходимо определить основной термин и закрепить его в профессиональном употреблении.
Терминологическая непоследовательность затрудняет понимание научных текстов, поиск необходимой информации, работу с электронными базами данных и перевод международных публикаций на казахский язык. Проблемы могут возникать и при сопоставлении результатов разных исследований.
Дословный перевод может скрыть смысл
Еще одна проблема связана с буквальным переводом иностранных терминов. Такой подход далеко не всегда дает удачный результат. Например, русское словосочетание «культура тканей» в казахских научных источниках встречается в вариантах «тіндер мәдениеті» и «ұлпалар мәдениеті».
Но способен ли буквальный перевод точно и естественно раскрыть содержание научного понятия? При создании термина недостаточно просто скопировать структуру иностранного выражения. Сначала необходимо понять его научную сущность и лишь затем подобрать вариант, соответствующий грамматическим и словообразовательным нормам казахского языка.
Иными словами, термин должен быть не только правильно построен с точки зрения языка, но и точно обозначать конкретное научное явление или процесс.
Нужно ли переводить каждый международный термин?
Многие современные научные термины имеют международный характер. Поэтому возникает вопрос: насколько оправдано заменять слова «коллекция», «гибрид» и «кастрация» казахскими вариантами «топтама», «будан» и «аталықсыздандыру»?
По мнению Айгуль Амангельдиевой, универсального решения здесь быть не может. Некоторые международные термины уже превратились в общий код, понятный ученым разных стран. Их обязательный перевод способен не упростить, а, наоборот, затруднить профессиональное общение.
Главный принцип должен состоять не в стремлении перевести абсолютно все термины, а в их уместном, точном и единообразном использовании в казахском научном языке. Одно из важнейших условий создания терминов –сохранение равновесия между научной точностью и естественными нормами языка.
Словари есть, единой базы пока нет
Сегодня пользователям доступны электронные ресурсы Termincom.kz, Sozdikqor.kz и Sozdik.kz. Однако агробиологическая лексика представлена в них недостаточно полно и системно.
Согласно приведенным данным, в базе Termincom.kz насчитывается 722 термина по сельскому хозяйству и 177 – по биологии. При этом нередко указывается только казахский эквивалент слова, без подробного научного определения, области применения и примеров использования в тексте.
Ресурс Sozdikqor.kz главным образом предназначен для объяснения значений казахских слов, а количество специальных научных терминов в базе Sozdik.kz остается ограниченным.
Поэтому агробиологической отрасли необходима единая доступная электронная база. Она должна не просто объединять казахские, русские и английские варианты терминов, но и содержать их научные определения, области применения и конкретные примеры употребления.
Такая система была бы полезна не только студентам и преподавателям, но и исследователям, переводчикам, специалистам сельского хозяйства и представителям производства.
Решение – в совместной работе
Развитие научной терминологии невозможно возложить только на лингвистов или только на отраслевых специалистов. Чтобы термин был одновременно грамотным с точки зрения языка и точным с научной позиции, необходимо постоянное сотрудничество ученых и языковедов.
По каждому научному направлению следует сформировать перечни основных терминов с казахскими, русскими и английскими эквивалентами и краткими определениями. При утверждении новых названий важно учитывать их реальное использование в научных публикациях, лабораторной работе и профессиональной среде.
Не менее важно увеличивать количество качественных учебников и учебных пособий на казахском языке. Термин становится жизнеспособным не в момент официального утверждения, а тогда, когда начинает регулярно использоваться в научных статьях, аудиториях, лабораториях и на производстве.
Развитие казахской агробиологической терминологии – это масштабная работа, которая не ограничивается переводом отдельных слов. Речь идет о формировании будущего национального языка науки и создании условий, в которых исследователи смогут свободно мыслить на казахском языке и точно излагать результаты научной работы.
@agro__press @nasec
Свежие комментарии